P I T T I G

De veelzijdige komiek Rowan Atkinson getuigt in zijn werk van uitgebreide mensenkennis en scherpe inzichten. Alleen al in zijn studie van humor in de documentaire ‘Laughing Matters’ (zie hier) krijg je tijdens het dubbelliggen om de humor ook diepe inkijkjes in de menselijke psyche…

Hier het begin van zijn sublieme cabaretprogramma ‘Live’. U bent in de hel aangekomen en dan…

In een vorig bericht heb ik verteld dat ik een bijzondere brief heb gevonden. Het is van een hoofdduivel en gericht aan een hulpduivel en gaat over het stopzetten van het EO-cabaretprogramma “Loopt een man over het water”. Hierbij mijn commentaar op die brief.

Allereerst, duivels moet je natuurlijk niet helemaal geloven. Waarheid en leugens worden vermengd. Maar daardoor zit er dus ook altijd iets van waarheid in. Deze actie van de EO en de conservatieve achterban doet in ieder geval het vuur oplaaien. Een aantal groepen mensen spelen een brandbare rol in dit geheel en die rollen komen ter sprake in de ‘EO-brief uit de hel’. Daarom geef ik mijn commentaar bij deze kwestie en neem ik die brief wel serieus.

Of het allemaal wijsheid is wat ik hieronder schrijf, valt te betwijfelen. Maar deze kwestie raakt me wel, omdat het gaat om het gesprek over Jezus in onze samenleving. Zowel Jezus als onze samenleving zijn me heel dierbaar en het gesprek over deze twee vind ik erg belangrijk. Misschien ben je het met me eens op sommige punten, misschien ook niet. Ik hoop vooral dat ik alle rollen goed weergeef.

• De conservatieve christenen

Zij vrezen dat er met de naam van Jezus gespot zal worden en vinden dat heel erg. Ze hopen dat er respect zal zijn voor hun visie en gevoeligheden. Dat respect mist nogal eens in onze samenleving. Alles moet belachelijk gemaakt kunnen worden. Maar deze mensen vragen dan: is er dan niets meer heilig? En is het wel zo heilzaam om geen heiligheid meer te hebben? Zijn er geen grenzen? Dit zijn vragen waarover we in een samenleving met verschillende religies en levensbeschouwingen toch een begaanbare weg moeten vinden om samen verder te kunnen?

Erg lastig is wel dat deze groep conservatieven een keihard oordeel geeft over iets dat ze niet gezien hebben en waarvan ze alleen maar veronderstellen dat het spottend, grof en godslasterlijk zal zijn. Misschien zouden ze gelijk hebben gekregen, maar misschien ook niet. En blijkbaar verwachten ze dat de EO programma’s zal maken die spotten met Jezus, grof en godslasterlijk zijn… ??!! Wat voor beeld en verwachtingspatroon hebben die mensen van de EO?

Maar er zit nog een belangrijke vraag onder dit snelle oordeel van deze groep christenen: als we als samenleving mensen gaan beoordelen op wat we veronderstellen of vermoeden dat ze gaan doen, wordt het dan niet compleet onleefbaar? Met uitspraken als: “Ik vermoedde dat die vrouw me zou gaan bestelen” of “Ik veronderstelde dat die man een crimineel was” kom je niet ver in de rechtszaal. Voor de rechters maak je jezelf daarmee belachelijk.

Het lijkt me beter om iets te beoordelen als het er is, toch?

Het getuigt van een enorm vooroordeel dat mensen al van alles kunnen roepen over dit programma zonder dat ze het gezien hebben. Of keuren ze het ook goed dat ongelovigen de inhoud van de bijbel bekritiseren zonder de bijbel gelezen te hebben? Of mogen we iemand veroordelen op basis van een misdaad die hij of zij mogelijk zou kunnen doen? Zet dan iedereen maar gelijk vast, toch?

Ik schrik er ook behoorlijk van – en het doet me ook verdriet – dat de groep christenen, die blij zijn dat het programma niet doorgaat, bijna alleen maar reageren met opluchting. Ze zeggen niets over hoe jammer het is dat er nu niet over Jezus gesproken zal worden! Ze zeggen niets over de negatieve publiciteit voor het christelijk geloof die dit veroorzaakt. Raakt hen dat niet? Vinden ze het niet belangrijk dat Jezus ter sprake komt in de Nederlandse samenleving? Misschien vinden ze dat wel, ok, maar ze zeggen het niet! Ze zeggen alleen maar dat ze blij zijn dat het niet doorgaat! En meer dan die woorden hebben we niet. De reacties van deze christenen op sites als Goedgelovig en het Nederlands Dagblad spreken boekdelen.

Een gelovige voor wie het gesprek over Jezus met ongelovigen heel belangrijk is, zal toch meteen verdriet hebben om het missen van deze kans, ook al zijn ze opgelucht dat deze vorm niet doorgaat? Maar er wordt in de reacties niet gesproken over Jezus, alleen over de wetten en de normen die zouden gelden bij de spot die ze vermoeden.

Ik vind het zelf bijzonder fijn als er gesproken wordt over Jezus en het is vooral interessant als dat gebeurt met mensen die een andere mening over Jezus hebben. Zo leer je jezelf, de ander en Jezus beter kennen. Zo bedrijf je dialoog en zending – door in gesprek te gaan met andersdenkenden.

En stel dat de cabaretiers of je buren grappen maken die over de schreef gaan, dan kun je ze daarop aanspreken en uitleggen waarom jou dat schokt of verdriet doet. Het tv-programma had een oproep tot wederzijds respect kunnen zijn. Het programma had een bijzonder waardevolle manier kunnen zijn om Jezus ter sprake te brengen in onze cultuur en wel op een manier die de gemiddelde ongelovige Nederlander begrijpt en kan waarderen.

Laten de mensen achter deze reacties liever gaan nadenken hoe je dan wel op Nederland 3 op een pakkende en interessante manier Jezus ter sprake kan brengen, in plaats van zulke negatieve kritiek te geven. Richt je op het goede (tv-programma’s over Jezus) en laat je leven niet leiden door mogelijk kwaad (eventuele misstappen die plaats zouden kunnen vinden), zou ik zeggen.

• De EO

Ze hebben het afgelopen jaar al zoveel op hun dak gehad, dat ik vooral medelijden met de leiding heb. Het wordt ze niet makkelijk gemaakt. Maar blijkbaar woedt er ook een grote onderlinge strijd in de EO achterban. Ik hoor (kan het niet verifiëren) dat wel 2000 EO leden hun lidmaatschap hebben opgezegd vanwege dit programma. (Dan blijven er trouwens nog zo’n 400.000 over?)

Maar goed, het wordt toch lastig als iedereen vindt dat hij of zij de enige waarheid, weg en leven heeft en elkaar gaat bevechten op goede en foute interpretaties. Een lastig clubje om te leiden, vooral als ze blijkbaar geen vertrouwen hebben dat je als EO op een christelijke manier een cabaret programma gaat maken…!?!

Hoe dan ook, de EO leiding heeft er geen goed aan gedaan dit programma eerst goed te keuren (op basis waarvan?) en het vervolgens na veel publiciteit weer stop te zetten. Ze spelen hiermee elke ongelovige in de kaart die geen goed beeld van christenen heeft. En de andere ongelovigen krijgen nu wel een negatief beeld van christenen en het christelijk geloof. Dat kost jaren aan PR werk om dat weer goed te breien. De negatieve publiciteit is volgens mij wel te vergelijken met vroegere berichten over tv-evangelisten die overspel pleegden. Jaren en jaren lang blijft dat beeld hangen…

Maar ik vraag me vooral af waarom de EO het programma heeft stopgezet als ze het eerder goedgekeurd hebben. Ging het programma een heel andere kant op dan was afgesproken? Of hebben ze in het begin een dramatische beoordelingsfout gemaakt? Of zijn ze gewoon gezwicht voor een deel van hun achterban? Volgens een stukje op hun website toch vooral het laatste. En Arie Boomsma — zijdelings ook de cabaretiers met wie hij contact heeft gehad — zijn daar de dupe van.

Ik hoop dat de EO snel met een nieuwe creatieve manier komt om Jezus op Nederland 3 ter sprake te brengen. Daarmee zijn ze toch voluit bezig met hun missie? En dat zullen ze op een prikkelende en pakkende manier moeten doen, anders kijkt er geen hond. Daarvoor hebben ze toch wat speelruimte nodig, net zoals zendelingen op het zendingsveld ook nieuwe vormen en methoden gebruiken die niet altijd door de achterban gewaardeerd worden, maar die wel nodig zijn in de cultuur en de situatie.

En laten wij dan de EO beoordelen op wat ze doen en niet op wat er eventueel zou kunnen gebeuren (als dit en als dat)!

• De ‘ongelovige’ Nederlanders

(Hieronder versta ik dan ook de betrokken cabaretiers zelf.) Al deze mensen hebben nu stof genoeg om het christelijk geloof af te serveren. “Een bekrompen groepje dat niet tegen een andere mening kan en oordeelt op basis van iets dat ze niet gezien hebben.” Ze worden bevestigd in hun vooroordeel.

En toch is die mening over het christelijk geloof ook een vooroordeel. Zij zouden zich ook kunnen verdiepen in de achtergronden van de conservatief christelijke protesten tegen het programma. Want het gaat over zaken die de conservatieve christenen echt raken en verdriet doen, ook al uiten ze zich wat onbeholpen en liefdeloos. En ook al is de mening van die christenen heel anders dan hun mening, ze beroemen zich er toch op dat je ook naar andere meningen moet luisteren? En daarnaast staan ze voor een gedongen feit: ze wonen met deze mensen in hetzelfde land en of ze het willen of niet, deze mensen zijn wel hun buren en medeburgers.

En als ze dan toch nog willen spotten met het geloof of met Jezus, laten ze zich dan eerst goed voorbereiden over wat en wie ze het hebben. Want vooroordelen zijn nooit goed. En misschien is het ook wel goed dat ze kennisnemen van al het goede dat er dankzij christenen is gebeurd en nog steeds gebeurt! Een paar voorbeelden van het goede werk van (evangelische) christenen heb ik al eens eerder op een rijtje gezet (zie hier). Dat relativeert een snel en oppervlakkig oordeel over christenen.

En ik? Ik hoop dat het gesprek dankzij of ondanks deze kwestie toch nog wat op gang kan komen. Ik zie uit naar een tv-programma waarin op een creatieve en aansprekende manier een goed gesprek over Jezus plaatsvindt. Een programma waarin andere meningen serieus genomen worden en waarin de vooroordelen over “christenen” en over “ongelovigen” een beetje uit de weg geruimd kunnen worden. Dan wordt het niet zo snel een hel op aarde en krijgen de duivels geen vrij spel.

Maar dat is mijn mening.

De EO heeft een cabaretprogramma “Lopen over het Water” stopgezet vanwege zware protesten uit de conservatieve achterban. Ik ben daarop wat gaan zoeken en stuitte toen wonderlijk genoeg op deze brief van een hoofdduivel tegen zijn hulpduivel (met veel dank aan C.S. Lewis).

Beste Galsem,

De conservatieve christenen van Nederland hebben een heldendaad verricht. Zij hebben er door hun protesten voor gezorgd dat het EO-programma “Loopt een man over het water” werd stopgezet. Het was ook al heel gevaarlijk voor ons aan het worden. De uitgenodigde cabaretier Guido Weijers had zich al verdiept in het Marcus evangelie en had als atheïst een stap richting de EO en het geloof willen zetten (zie hier). Mensen hadden over Jezus gesproken en ze hadden die boodschap kunnen horen op een manier die ze begrijpen en waarderen. Wie weet welke gevolgen dat had kunnen hebben en wat een werk dat jou en mij als duivels had bezorgd?!

Gelukkig zijn daar dan de conservatieve christenen die met hulp van de EO leiding de interesse van Guido Weijers voor het christelijk geloof de kop in weten te drukken. Gelukkig dat zij hebben verhinderd dat er in Nederland over Jezus wordt gesproken. Gelukkig dat zij ervoor zorgen dat er nu in heel niet-christelijk Nederland om christenen kan worden gelachen als hyper-gevoelige mensen die bang zijn voor een andere mening. En dat zij tot en met de oudejaarsconference van Guido en jaren daarna een heel negatief beeld van het christelijk geloof hebben weten te promoten. Wat een doorbraak voor ons werk!

En heel knap, die conservatieve achterban van de EO hoeft daarvoor geeneens een enkele aflevering gezien te hebben. Zij hebben hun mening al gevormd op basis van veronderstellingen, een voorgevoel, vermoedens, een hoop roddel en een paar vooroordelen over cabaretiers zonder ook maar iets van de definitieve uitzending gezien te hebben!

Galsem, je hoeft deze keer niets te doen, want de EO leiding en de conservatieve christenen hebben er al voor gezorgd dat Jezus deze keer niet ter sprake komt. Nou ja, Hij komt wel ter sprake, maar dan op een manier waar wij van smullen! Een manier waarbij de vooroordelen over “christenen” en “cabaretiers” weer bevestigd worden. En je weet het, beste Galsem, vooroordelen zijn — zoals de Engelsen zeggen — ons (geroosterd) brood-en-boter.

je liefhebbende oom,

Schroefstrik (of zoals je Engelse collega’s zeggen: Screwtape)

In een volgend bericht geef ik mijn commentaar op deze schokkende brief.

Flanders, de lieve, maar naïeve en wereldvreemde evangelische figuur uit de tv serie The Simpsons

Ik ben verhuisd uit de evangelische wijk van de stad Christendom. Ik heb in mijn vorige post verteld waarom ik dat gedaan heb — waarom ik niet meer evangelisch ben.  Maar ik heb ook gezegd dat ik waardering heb voor een aantal aspecten. Nu ik in mijn ‘blog statistieken’ zie dat de twee delen over mijn vertrek uit de evangelische wereld zoveel gelezen worden, wil ik op mijn blog beslist ook een ander perspectief hebben staan. Daarom dit verhaal zodat je hopelijk beter begrijpt welk uitzicht ik nu heb op die evangelische wijk waar ik vroeger woonde.

Voor het gemak gebruik ik de term ‘evangelischen’ voor zowel de charismatische gemeenten als de ‘reformatorische’ en ‘anglikaanse’ evangelicals.

Kritiek op evangelischen

Er is nogal wat kritiek op evangelischen. Ze doen alsof ze God in hun broekzak hebben, houden geen rekening met culturele gevoeligheden, sluiten andersdenkenden snel buiten en zo kan ik nog wel even doorgaan.

Kritiek op evangelischen is niet nieuw. Ik heb delen van de BBC documentaire The Missionaries uit 1990 gezien die de — veelal evangelische — zendelingen pijnlijk op fouten en dubieuze praktijken wijst. Cultuur-vernietiging in naam van Jezus, omdat de lokale bevolking niet voldeed aan 19e of 20e eeuwse westerse conservatief christelijke kleding- en leefvoorschriften (die ook nog eens met verloop van tijd veranderden!) . De serie is in 1991 in boekvorm uitgegeven met als schrijvers Julian Pettifer en Richard Bradley en het boek staat waarschuwend in mijn boekenkast.

Kritiek op de kritiek

Toch zijn er een aantal zaken waar de critici snel aan voorbij gaan. Ik ga nu even niet in op de bijdrage van evangelischen aan de verspreiding van het evangelie. Voor evangelischen is dat uitermate belangrijk, maar het roept misschien weer allemaal nieuwe vragen bij de tegenstanders op. Ik kan het hier over een aantal aspecten hebben, maar wil me concentreren op één aspect in het bijzonder. Een aspect waar elk weldenkend mens toch respect voor zal hebben. Ik heb namelijk grote bewondering voor het sociale werk dat evangelischen hebben gedaan voor hun medemens.

Een paar voorbeelden:

• Evangelischen hebben ervoor gezorgd dat de slavernij werd afgeschaft.
  De engelse parlementariër en evangelisch leider William Wilberforce speelde een grote rol in de beweging die ervoor zorgde dat de verschrikkelijke slavernij werd afgeschaft.
• Evangelischen stonden aan de basis van onze moderne zorg voor dieren.
  Dezelfde Wilberforce heeft met anderen de Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals opgericht. De RSPCA of dierenbescherming heeft wereldwijd grote invloed gehad op de bescherming van dieren. Ze hebben er voor gezorgd dat er betere leefomstandigheden kwamen en dat er meer aandacht gegeven werd aan het lot van dieren. Dus Partij voor de Dieren — koester die evangelischen!  
• Evangelischen hebben door hun zendingswerk enorm veel ziekenhuizen wereldwijd opgericht.
  Daarmee hebben zij de lijn van de vroege kerk en de Rooms katholieke kerk voortgezet. Trouwens, niet onbelangrijk, ik ben zelf in zo’n zendingsziekenhuis geboren.
• Evangelischen hebben grote bijdragen geleverd aan het onderwijs in vele landen. 
  Veel leiders van derde wereld landen hebben hun schoolopleiding te danken aan het werk van evangelische zendelingen.
• Evangelischen zetten zich wereldwijd in voor hulp aan de allerarmsten en verstotenen.
  Dat doen zij bijvoorbeeld op de vuilnisbelten in Roemenië (Lida Brugmans) en de Filippijnen (bijv. Young Focus’s werk op de “Smokey Mountains”). Kijk ook maar eens door de lijst van deelnemers van de Evangelische Zendings Organisatie. Al dat bewonderenswaardige werk wordt gedaan onder moeilijke omstandigheden, zonder schijnwerpers en media-aandacht.

De bijdrage van evangelischen aan de wetenschap en de maatschappij

Titelblad van de eerste druk van The Ely Volume

Kritiek klonk 120 jaar geleden ook al op de evangelischen en dan met name op hun zendingswerk. Maar in 1881 verscheen een uniek boek waarvan ik graag had gezien dat het veel bekender was geweest: Thomas Laurie, The Ely Volume, or, The Contributions of our Foreign Missions To Science and Human Well-being. Ik heb de herziene editie uit 1885 in mijn boekenkast staan.

In opdracht van vader en zoon Ely is de schrijver nagegaan op welke terreinen zendelingen van de American Board of Commissioners for Foreign Missions hebben bijgedragen aan wetenschap en maatschappelijk welzijn. Het boek telt 532 bladzijden en 22 hoofdstukken. Elk hoofdstuk is een wetenschappelijk gebied of een aspect van de samenleving waar deze zendelingen grote bijdragen aan hebben geleverd.

Ik noem enkele titels van hoofdstukken: Geologie, Meteorologie, Archeologie, Oude talen, Etnografie (kennis over volken), Geschiedenis, Medische Wetenschap, Educatie tot en met hoofdstukken over sociale zorg. Zelfs de bijdrage van zendelingen aan kennis over het gebruik van wijn in bijbelse landen wordt vermeld. Het was toen een hot topic in de discussie rond alcohol en geheelonthouders. Sommigen zeiden dat de wijn uit de bijbel geen alcohol bevatte en dat Jezus en Paulus dus geen alcohol tot zich namen, maar daar kon Thomas Laurie, dankzij vele berichten van zendelingen, heel duidelijk over zijn: er bestaan in het Midden Oosten geen wijnen zonder alcohol.

Het boek haalt in het voorwoord het dagboek van Charles Darwin aan, waar hij zeer lovend sprak over het werk van de zendelingen op Tahiti en Nieuw Zeeland en kritiek weersprak dat hun werk weinig uithaalde. Hij wees op de enorme verbeteringen in de gezondheid en de veiligheid van de bevolking sinds de zendelingen aan het werk gingen.

En dit boek behandelt maar een kleine groep! Het goede werk is gewoon doorgegaan en zelfs nog veel verder uitgebreid.

Op een zijspoor met atheïstische fundamentalisten

Na het lezen van zo’n boek begrijp ik des te minder dat er atheïstische fundamentalisten zijn die beweren dat de religie alleen maar voor narigheid en oorlogen heeft gezorgd. Zo’n visie vind ik behoorlijk wereldvreemd en een brevet van onkunde.

Een week geleden heb ik via mijn YouTube pagina nog een gesprek met iemand gehad die niets van religies moest hebben, omdat die zoveel kwaads hadden aangericht. Hij of zij heeft natuurlijk wel gelijk — religies, en ook het christendom, hebben veel kwaads aangericht. Maar dat is niet het hele verhaal en dus hebben ze ook ongelijk. Ik ken zoveel verhalen van uitermate goede en mooie dingen die de kerk van alle eeuwen heeft voortgebracht of gedaan. Het is toch onmogelijk om dat te ontkennen?

Je hoeft The Ely Volume er maar op na te slaan om te zien dat christenen (evangelischen) veel hebben bijgedragen aan wetenschap, vooruitgang en sociale zorg. 

We hebben allemaal wat

Of je het met de evangelischen eens of oneens bent, het feit blijft staan dat ze heel veel goed werk hebben gedaan en nog steeds doen. Dus geen zwart – wit, goed – fout. We hebben allemaal wat (om met Elly en Rikkert Zuiderveld te spreken). En om die zin naar dit onderwerp te vertalen: we hebben allemaal wat positiefs en negatiefs. 

Zo kijk ik dus naar die evangelische wijk waar ik vroeger woonde. En dit uitzicht wilde ik ook op mijn blog hebben staan.

Ik had al een lijstje gemaakt met mijn top 100 aan films. Daarin heb ik al een behoorlijke keuze gemaakt uit alle films die ik ooit gezien heb, maar een top 10 is wel wat spannender. Welke 10 films zijn voor mij de top? Welke doen er echt toe ?

En een belangrijke toevoeging: waarom zitten ze in mijn top 10 ?

1. The Lord of the Rings – trilogy

Mag ik smokkelen door drie films bij elkaar te gooien? Het boek van J.R.R. Tolkien las ik 20 jaar geleden en dat maakte al enorme indruk. Wat een doordachte fantasiewereld. Er zit zoveel in: vriendschap, strijd tussen goed en kwaad, de aantrekkingskracht van macht, de strijd om het bestaan, de gang van de geschiedenis, solidariteit, etc.

Ik had ook al de tekenfilmversie door Ralph Bakshi (uit 1978) van een deel van het boek gezien en de muziek van Johan de Meij beluisterd. En toen verscheen het eerste deel van de film van regisseur Peter Jackson. Ik was erg benieuwd en het viel niet tegen. Heel anders dan ik het me had voorgesteld, maar het voelde niet vreemd. Een geweldige film.

De verfilming van Tolkien’s boek The Hobbit zal in 2010 verschijnen. Ik kan niet wachten!

2. Into the Wild

Hier ook weer het boek van Jon Krakauer voorafgaand aan de film gelezen. En weer werd ik niet teleurgesteld. Boek en film sluiten goed bij elkaar aan en verhelderen elkaar. Het boek is ook na het zien van de film nog meer dan de moeite waard en na het lezen van het boek is de film een aanrader. Een jongen op de vlucht voor familie, de maatschappij, zichzelf en daarbij lak heeft aan de grote krachten in onze samenleving: geld, macht, sex. Christopher McCandless is een seculiere reizende monnik die in boeken, natuur en soms medemensen prachtige dingen ontdekt. Ontroerend mooi worden mensen die Chris op zijn weg tegenkomt neergezet. Aan de ene kant is het een aanklacht tegen de mensheid, aan de andere kant krijg je een prachtige kant van de mensheid te zien. Vooral dat laatste is overheersend.

Ik vind het ook bijzonder dat de familie zowel aan het boek als de film hebben meegewerkt en dat getuigt van veel moed, openheid en eerlijkheid. De filmmuziek is ook geweldig mooi! Zie mijn blog ‘Muziek met Pit’ onder Eddie Vedder. Zie mijn blog ‘Boeken met Pit’ voor een bespreking van het boek van Krakauer.

3. Munich

Deze film van Steven Spielberg begint met de aanvallen op Joodse sporters tijdens de Olympische Spelen van 1972. Vervolgens wordt een Israëlische geheime actie gevolgd om wraak te nemen. De film is een onhutsend en ontmaskerend beeld van terreur en anti-terreur. Een diep-psychologisch inzicht in mensen, angsten, wraak, haat en de gevolgen daarvan.

Vooral de slotscene is heel indrukwekkend. Op een bijzonder subtiele wijze wordt er een link gelegd naar de actualiteit. De film is niet zonder controverse, want niet iedereen wil geloven dat Israel achter de aanslagen op de terroristen zat. Maar Spielberg – zelf een Jood – deinst er niet voor terug.

4. The Killing Fields

Mocht je na Into the Wild enig vertrouwen in de mensheid hebben gekregen, dan ontneemt deze film je dat meteen weer. De Amerikaanse bommenwerpers die tijdens de Vietnam oorlog per ongeluk bommen op stadswijken in Cambodja lieten vallen, de schrik en gruwel van bomaanslagen en vooral de atheïstisch-communistische revolutie van de Rode Khmer laten zien waar wij mensen toe in staat zijn. Tijdens de communistische revolutie wilde de dictator Pol Pot dat Cambodja terug zou keren naar wat hij ’het jaar 0′ noemde - terug naar een boerencultuur. Honderdduizenden mensen van het eigen volk werden afgemaakt omdat ze een bril droegen, geen eelt op de handen hadden of bekend stonden als intellectuelen of westers georiënteerd.

De film volgt een Amerikaanse journalist en zijn Cambodjaanse medewerker. Hun vriendschap door deze verschrikkelijke tijden heen is ontroerend. Veel beelden zijn gruwelijk, maar laten nog niet half zien wat er echt gebeurd is. Geen leuke film, maar het doet je ogen wel open voor het lijden in deze wereld en dat van de Cambodjanen in het bijzonder. De filmmuziek van Mike Oldfield is prachtig.

Dat deze film mij zo aangrijpt zal ook wel te maken hebben met mijn verblijf in Laos (buurland van Cambodja) waar soortgelijke gebeurtenissen plaatsvonden – alleen niet zo grootschalig. De hele sfeer van de film brengt veel herinneringen boven. Ook is het ‘hotel van Phnom Phen’ uit de film een hotel die mij uit verblijven in Hua Hin (Thailand) bekend is. Het vroegere Railway Hotel – nu Sofitel Central – in Hua Hin werd namelijk gebruikt voor de filmopnamen. Deze persoonlijke binding kleurt misschien mijn oordeel, maar de film blijft volgens mij desondanks overeind.

5. The Mission

In het Zuid Amerika van de 17e en 18e eeuw werkten verschillende Katholieke orden onder de Indiaanse volken om hen het evangelie te vertellen, ’beschaving’ bij te brengen en hen te beschermen tegen slavernij. Vooral de Jezuïeten hadden veel succes met hun werk onder de Guaraní Indianen. Omstreeks 1752 werd er een verdrag tussen de Kerk en de Spaanse kroon gesloten en moesten de orden stoppen met hun werk. De indianen waren toch geen volwaardige mensen en de slavernij bracht veel geld op. De Guaraní en de Jezuïeten legden zich niet bij dit besluit neer en ontketenden een kortdurende rebellie.

De film ‘The Mission’ gebruikt deze gegevens voor een film over economische belangen en machtsstrijd in de kerk. Twee monniken met een hele verschillende achtergrond (de één is een bekeerde slavendrijver) komen op voor de Guaraní en pakken de strijd aan — elk op hun eigen manier. De film is alleen al de moeite meer dan waard vanwege de ongekend mooie filmmuziek van Ennio Morricone.

6. Naked Gun trilogy

Hoeveel absurdisme en humor kun je in een (of eigenlijk drie) films stoppen? Allerlei andere films worden op de hak genomen. Er gebeurt in bijna elke scene heel veel tegelijk: je moet op de achtergrond letten, op de voorgrond, op de tekst. En je moet je films kennen om alle grappen te snappen en te zien. Allerlei uitspraken worden letterlijk opgevat of verdraaid, er zijn vele subtiele hints en niet zo subtiele verwijzingen en de film staat bol van de clichés die vervolgens weer keihard onderuit gehaald worden. Je wordt ook continu op het verkeerde been gezet. Dit genre heeft wel iets weg van het cabaret van Herman Finkers.

Volgens een andere komiek Rowan Atkinson lag je alleen maar om datgene waar je bang voor bent. Als je bang bent voor het absurde in het leven, dan kun je hier beslist erg lachen! Topkwaliteit aan humor.

7. Plains, Tranes and Automobiles

Twee grote komieken, John Candy (in zijn laatste grote film, voordat hij plotseling op 43 jarige leeftijd overleed) en Steve Martin, spelen de hoofdrol in deze film. Ze zijn aan elkaar overgeleverd als ze vlak voor Thanksgiving (samen met Kerst dé Amerikaanse feestdag om bij je familie te zijn) per vliegtuig naar huis willen, maar alle vluchten vanwege het slechte weer geannuleerd worden. Noodgedwongen reizen ze samen – of komen elkaar onderweg telkens weer tegen.

De zure en gestresste advertentieman Neal Page (Martin) en de goedlachse verkoper Del Griffith (Candy) zijn een uitzonderlijk duo. De film is geweldig in z’n humor en menselijkheid. Ik heb zelden een humoristische film gezien die je zo bij de goede en belangrijke dingen in het leven bepaald. Een klassieker.

8. Koyaanisqatsi

Deze film is niet voor iedereen. Het is eigenlijk een videoclip van anderhalf uur op muziek van minimal componist Philip Glass. Bijna zonder gesproken tekst zien we alleen beelden in verschillende snelheden en vanuit verschillende hoeken langskomen. Langzaam vertellen ze het verhaal van oude profetieën uit de Indiaanse Hopi-cultuur die in onze moderne maatschappij bewaarheid lijken te worden. Hypnotiserend, meditatief, vernieuwend – zo is deze film. Als je stil kunt zitten, van nadenken houdt en niet bang bent voor moderne klassieke muziek is dit beslist een aanrader. Het heeft mijn kijk op de wereld veranderd.

Er zijn ook twee vervolgfilms verschenen: Powaqqatsi en Naqoyqatsi.

Zie ook mijn bericht over deze film ‘Ons leven is uit balans – Koyaanisqatsi‘.

9. The Truman Show

Jim Carrey speelt hier een uitzonderlijke rol als hoofdrolspeler van een tv-serie waarbij hij zelf niet weet dat hij de hoofdrolspeler is. Van zijn jongste jaren af is alles zo opgezet dat hij een eiland bij de kust van Amerika niet zal verlaten. Het eiland is eigenlijk één grote filmset. Hij groeit op temidden van acteurs, van wie hij niet weet dat het acteurs zijn.

Haarfijn brengt deze film de moderne televisiewereld, het verschil tussen schijn en werkelijkheid, de machtsmisbruik en de grenzen daarvan in beeld. De ontroerende beelden en de prachtige muziek van Philip Glass maken deze film tot een juweel.

Je zou naar aanleiding van deze film ook een goed gesprek over godsbeelden kunnen houden. Iets of Iemand die alles onder controle houdt en je doet spelen in een aards theater? Hmmm.

10. O Brother, Where Art Thou?

De gebroeders Coen hebben hier een tragisch-komisch film van formaat afgeleverd. De Odyssee – het klassieke Griekse verhaal van de schrijver Homerus - wordt overgezet naar de Verenigde Staten en wel het Mississippi van rond 1920. Drie gevangen ontsnappen en gaan op zoek naar een schat. Ze komen tijdens hun zoektocht allerlei moeilijkheden en verleidingen tegen die ontleend zijn aan Homerus’ werk en daarmee beleven ze de hoogten en diepten van die periode in Amerika. Geloof, slavernij, muziek, racisme, ijdelheid, geldzucht, relationele problemen, politieke propaganda, roem, straf – de film zit boordevol thema’s en onderwerpen.

Waarom is deze film een genot voor mijn oog en oor?

»  George Clooney schittert in zijn rol. Met de acteurs Tim Blake Nelson en John Turturro vormt hij een geweldig trio ;
»  de bluegrass- en hillbillymuziek is aanstekelijk (won een Grammy Award) ; 
»  de komische wendingen ;
»  subtiele verwijzingen ;
»  ijzersterke teksten ;
»  de mooie – en passende – kleuren waaruit de beelden zijn opgemaakt ;
»  prachtige locaties ;
»  de bijzondere figuren in de film: een blinde voorspeller, de duivel die zielen koopt voor muziektalent en roem, de Baptisten die een doopdienst houden, de bedreiging van kwaad in vele gedaanten (bankrover, ‘cycloop’ – eenoog, een boevenjagende sheriff als ‘de duivel’, Ku Klux Klan, etc), de Sirenen en dan natuurlijk de vrouw van Ulysses Everett McGillen, die alles uiteindelijk terugbrengt tot aardse proporties…

• Castaway met Tom Hanks in een schitterende rol, bijzonder verhaal en een boeiende film die eigenlijk alleen over een man op een onbewoond eiland gaat. Een prestatie van formaat.
• De tv-serie Into the West voldoet niet helemaal aan de categorie “film”, maar de zes delen zijn eigenlijk stuk voor stuk films van formaat. Twee families – de één blank, de ander Indiaan – worden gevolgd tijdens een lange periode van de trek naar het Wilde Westen tot aan de treinverbinding tussen de Oost- en Westkust. De Indiaanse cultuur, de tragiek van culturele misverstanden, de blanke (Westerse)  culturele en religieuze hoogmoed komen allemaal pijnlijk aan bod. Maar tegelijkertijd krijgen we een bijzonder inkijk in het leven en de religie van de Indianen en in de durf en ontberingen van de blanke pioniers. Beslist een aanrader.
• Een BBC-film Space Odyssey (twee delen) die gaat over een bemande reis in de nabije toekomst naar de planeten van ons zonnestelsel. Bijzonder verfilmd, sterk verhaal, unieke beelden.

Vergelijk ook de top 250 van IMDb (Internet Movie Database) – gebruikers.

Het was wel even apart toen ik bedacht hoeveel films ik al gezien heb. Ik kan moeiteloos een top 100 eruit samenstellen en dan zijn er nog zoveel films die ik wel gezien heb (soms zelfs vele keren), maar de top 100 niet halen…

“Religion is dangerous, because it allows human beings who don’t have all the answers, to think that they do… The only appropiate attitude for man to have about the big questions is not the arrogant certitude that is the hallmark of religion, but doubt. Doubt is humble and that’s what man needs to be, considering that human history is just a litany of getting shit dead wrong.”

— — — Bill Maher – uit de promo van zijn documentaire Religulous.

Colbert – zelf katholiek, zeer intelligent en grappig – gaat in zijn komische nieuwsprogramma in gesprek met de fervente atheïst Richard Dawkins over diens boek ‘The God Delusion’. Colbert speelt vaak de naïeve, gewone man in deze korte ’gesprekken’. Geweldige tv.

Ray Comfort – een beroemde / beruchte evangelist en apologeet – geeft in een korte toespraak drie bewijzen voor het bestaan van God, namelijk: schepping, geweten, bekering.

Een atheïst (?) zal dagen lang geploeterd moeten hebben om deze toespraak helemaal te verdraaien. Heel grappig gedaan, maar ook apart dat iemand hier zoveel tijd in stopt…?!

Een lezing van de fervente atheïst Richard Dawkins op de Beyond Belief conferentie van 2006 over “Shifting Moral Zeitgeist”.

Hij spreekt over de veranderingen in waarden en normen. Hitler zou duizend jaar geleden heel anders bekeken zijn! Er liepen toen wel meer van die figuren rond… En de godsdienst heeft weinig invloed op wat goed en slecht is, omdat mensen op basis van een algemene tijdsgeest kiezen welke teksten ze wel of niet uit hun bijbel of andere heilige boeken meenemen…

Stof tot nadenken.

Een deel van de Adelaarsnevel dat in z'n geheel 70 bij 55 lichtjaren groot is. Het bevindt zich in het sterrenbeeld Slang. Deze zogenaamde 'Pilaren van de schepping' zijn een geboorteplaats van sterren.

Wat een ontdekking was het: een site met foto’s die door de ruimte-telescoop Hubble zijn genomen. Hubble draait als een satelliet rond de aarde en kan door het ontbreken van een atmosfeer in de ruimte hele scherpe afbeeldingen van verre astronomische objecten maken. En die afbeeldingen vind ik verbijsterend en fascinerend.

De afstanden en grootte van de objecten die gefotografeerd zijn doen m’n voorstellingsvermogen duizelen. Wat een enorme ruimte is er daar boven.  Wat stelt de aarde eigenlijk weinig voor. Voor een materialist – kort door de bocht gedefinieerd als iemand die alleen gelooft in de materie en wat hij/zij kan zien en voelen – voor iemand met die overtuiging moeten deze foto’s toch erg schokkend zijn, stel ik me zo voor. Van alle materie in het heelal is ons melkwegstelsel maar een klein stukje en de aarde weer een miniscuul klein stukje van dat melkwegstelsel en wij mensen weer een microscopisch klein stukje op die aarde. Zijn wij mensen eigenlijk wel iets waard in zo’n onmetelijk heelal ?

Ook voor mezelf als gelovige roepen deze foto’s veel vragen op.

Waarom krijgen wij op aarde zoveel aandacht van God, terwijl er nog zo’n onmetelijke heelal buiten ons is? Is die ‘aandacht van God’, die in alle godsdiensten wordt veronderstelt, wel terecht? Zeker in het christelijk geloof waar de nadruk ligt op het sturen van Jezus – Gods Zoon – naar de aarde, dat miscroscopisch kleine stipje… Stellen we onszelf niet teveel voor alsof wij een speciaal plekje bij zo’n grote God hebben ? Zelfs in het geval dat Jezus als Gods Zoon naar deze aarde gekomen is?

Larry Norman (†2008) had daar ook al over nagedacht en zong deze regels in zijn lied ‘UFO’:

“If there’s life on other planets,
than I’m sure that He must know
and He’s been there once already
and has died to save their souls.”

Uit deze woorden spreekt een groot vertrouwen dat de manier waarop God met ons omgaat, ook geldt voor alle mogelijke andere levensvormen elders. Hoe mooi ik de zin van Larry Norman ook vind, ik heb er zo mijn twijfels bij. Hebben ze inderdaad op die andere plaatsen gezondigd? De onderliggende gedachte is namelijk: leven = zonde ? En is deze zin niet een voorbeeld van geocentrisme waarbij de aarde als middelpunt van het heelal wordt gezien? Of in ieder geval de gebeurtenissen op aarde als centraal voor het heelal? Maar zou dat echt zo zijn? Als ik naar deze foto’s kijk, weet ik het niet zo zeker.

Narwal - de eenhoorn van de zee

Dumbo Octopus

Als ik deze foto´s uit het heelal zie, denk ik: Wat beelden we onszelf toch in dat we heel belangrijk zijn! Ik leef soms alsof de aarde om mij draait, maar dat is een groot waanidee. Deze foto’s relativeren dat heel snel.

De Sombrero sterrenstelsel in het sterrenbeeld Maagd, waarin volgens berekeningen zich een uitzonderlijk groot zwart gat moet bevinden.

En dan die wonderlijke vormen. Het is pure kunst. Abstracte schilderijen en tekeningen van hallucinaties zijn er niets bij. De werkelijkheid is meer bizar dan fictie en fantasie!

Maar wat ik er soms allemaal bij denk, uiteindelijk vind ik deze foto’s gewoon mooi om naar te kijken.

De Cat's Eye nevel - deze foto heeft bewerkingen ondergaan zodat verschillende structuren van de nevel duidelijk worden.

Op 20.000 lichtjaren van ons vandaan bevind zich, aan de buitenste rand van ons melkwegstelsel, 'V838 Monocerotis' - een enorme rode ster. Deze gaf in 2002 een sterke puls af waardoor sterrenstof rondom de ster werd verlicht.

•   Dankzij de blog van ‘Treebeard31′ ontdekte ik deze foto’s.
•  Veel meer informatie is te vinden op de site van de Hubble.

————————–

UPDATE 23 juni 2009

Zie ook de post ‘Spectaculaire beelden uit het heelal met mooie muziek’ voor een aantal – soms bewegende – beelden van de sterrenstelsels die hierboven zijn genoemd.

In het tijdschrift Newsweek van 3 november 2008 heeft de journalist Sharon Begley een boeiend en uitdagend artikel geschreven over onze hersenen, hoe we denken en wat daarbij een rol speelt. Het artikel hieronder is een vertaling, selectie, samenvatting en bewerking van het originele artikel. De kopjes en foto´s zijn er door mij bijgevoegd. Onder mijn post staat de link naar het oorspronkelijk en volledige artikel, dat nog meer voorbeelden bevat, bijvoorbeeld over de ‘ontdekkingen’ van de arts Walter Semkiw over reïncarnatie. Op de website van Newsweek is een interessant interview met Semkiw te zien.

Als de onderzoekers en boeken eerstehands informatie bevatten, is het artikel tweedehands en bevat deze post dus derdehandse informatie… Wees gewaarschuwd! Maar ik vond dat het artikel zoveel informatie op een rij zette, dat ik het de moeite waard vind om er stukken van te vertalen en mijn opmerkingen en vragen aan toe te voegen.

Je ziet wat je wilt zien

In 1854 verdween de 25 jarige sir Roger Tichborne bij Brazilië op zee. De ontroostbare moeder Lady Tichborne kon niet aanvaarden dat haar zoon dood was. Twaalf jaar later nam een man uit Australië contact met haar op en zei dat hij Roger was. De man werd meteen op kosten van Lady Tichborne naar Engeland gehaald. Toen hij arriveerde bleek hij zwaar overgewicht te zijn, waar Roger mager was. Roger had een tatoeage op zijn arm, de man geen enkele. Die had wel een moedervlek op zijn bovenlichaam, maar Roger had die juist niet. Roger had blauwe ogen, de man bruine. Desondanks aanvaardde Lady Tichborne de man als haar zoon en gaf hem een royale jaarlijkse uitkering. Uiteindelijk hebben rechtszaken vastgesteld dat de man een bedrieger was.

Hoop won het van de feiten voor Lady Tichborne, maar dat gebeurt volgens het Newsweek artikel heel vaak. We denken soms dat onze hersenen de werkelijkheid opbouwen op basis van wat ze zien, maar dit klopt volgens nieuwe onderzoeken niet. Wat we zie, horen en voelen is in onze hersenen ondergeschikt aan hogere systemen, bijvoorbeeld systemen die onze aandacht en emoties regelen. Als we ergens geen aandacht voor hebben, ‘zien’ we het ook niet. Ook al zien onze ogen het eigenlijk wel, we slaan het niet op. En soms willen mensen - bewust of onbewust – zo graag iets zien, dat ze het ook gaan zien.

Wetenschappers die het paranormale bestuderen kwamen er al snel achter dat geloof een open geest – een open verstand – veronderstelt. Daarbij worden de feiten niet bepaald door de oren, ogen en de tastzin, maar door emoties als hoop en wanhoop. Ook is er een continue heen-en-weer beweging tussen de delen van onze hersenen die gegevens verwerken en de delen die met onze emoties te maken hebben. Daardoor kunnen we bijvoorbeeld in een angstige situatie beter horen. Maar het kan ook onze zintuigen overrompelen, zoals bij Lady Tichborne.

Alles onder controle?

In een eeuw van wetenschap lijkt het geloof in bovennatuurlijke en paranormale zaken voor sommigen vreemd, maar we leven  niet alleen in een tijd van wetenschap, maar ook van angst, economische stress, sociale omwentelingen en door de toegenomen mobiliteit zijn we vaak bij familie en vrienden vandaan. Zulke tijden worden in de regel vergezeld van een toenemend geloof in astrologie, buitenzintuigelijke waarnemingen en paranormale gebeurtenissen. Het kon wel eens de behoefte aan controle zijn in een wereld die voor de enkele mens volledig onbeheersbaar is geworden.

Mensen die het idee hebben dat ze de controle op het leven verliezen, zien vaak meer patronen in de chaos en zijn meer vatbaar voor samenzweringstheoriën, dan mensen die denken dat ze wat controle over hun leven hebben. Bruce Hood, een onderzoeker aan de psychologische faculteit van de Universiteit van Bristol heeft een boek geschreven ‘Supersense: Why We Believe in the Unbelievable’. Hij stelt: “Wanneer mensen het idee hebben dat ze de controle kwijtraken, worden ze vatbaar voor het zien van patronen in een poging om een of andere vorm van organisatie aan te brengen.”

Kanizsa driehoek. Hoewel er geen witte driehoek is, 'zien' onze hersenen het wel. De witte driehoek wordt automatisch ingevuld.

Grote godsdienstige opwekkingen komen ook vaak voor in roerige tijden. Deze perioden leidden ertoe dat ons verstand verklaringen gaat zoeken. Michael Schermer, president van het Genootschap voor Sceptici en auteur van het boek “Why People Believe Weird Things” zegt: “Het verstand keert zich vaak tot het bovennatuurlijke en paranormale voor troost. Ze krijgen dan het gevoel dat er over hen gewaakt wordt (engelen) of dat ze verbonden zijn met een grotere werkelijkheid dat buiten de problemen van deze wereld ligt (geesten).”

Nu de wetenschap het bovennatuurlijke vervangt door het natuurlijke en uitlegt  hoe onweer en planeten ontstaan, zoeken mensen naar nieuwe bronnen van mysterie en verwondering. Een topper daarbij is het idee van ontvoerd worden door buitenaardse wezens.

Ontvoerd door aliens

Susan Clancy, psychologiestudent aan de Universiteit Harvard, bestudeerde de verhalen van enkele ‘ontvoerden’. Het viel haar op hoe normaal de mensen waren die deze verhalen vertelden. Het waren gerespecteerde, werkende, goed-functionerende mensen. Ze waren heel gewoon, behalve wat betreft hun overtuiging dat kleine wezens met grote ogen hen in een ruimteschip meegenomen hebben.

Zo was er een man – een massagetherapeut – die meerdere keren ontvoerd is en zo’n goede relatie kreeg met een van de buitenaardse wezens dat een tweeling geboren werd. Hij vertelde dat hij die kinderen helaas nooit meer gezien heeft.

Deze ‘ontvoerden’ leiden volgens verschillende studies niet aan een bekende psychische kwaal. Ze zijn alleen erg gevoelig voor valse herinneringen en fantasie, zijn creatief en denken heel beeldend. Maar deze eigenschappen worden gedeeld door velen die nooit een klein groen mannetjes hebben ontmoet.

Zo’n 40 procent van de Amerikanen gelooft dat het mogelijk is dat aliens iemand ontvoeren. Een behoorlijke stijging ten opzichte van 25 procent in the 80-er jaren.

Er is een opvallende overeenkomst bij deze ‘ontvoerden’: ze zijn niet geneigd wetenschappelijk na te denken. De studente Clancy vroeg aan de ‘ontvoerden’ of ze begrepen dat er ook zoiets was als slaapverlamming waarbij iemand zich nog niet kan bewegen, maar waarbij de droom tijdens het wakker worden het bewustzijn nog beïnvloed. Ja, zeggen de ontvoerden, maar dat geldt niet voor hen. En als Clancy de ontvoerden vertelt over de invloed van nachtmerries, impotentie, bloedneus, eenzaamheid, pijnlijke plaatsen of het wakker worden en zien dat je pyjama op de vloer ligt niet persé met aliens te maken hoeft te hebben? Ja, zeggen ze dan, maar de ontvoering voelt voor hen als de beste verklaring. Het wetenschappelijke principe dat de eenvoudigste verklaring vaak de juiste is, komt de ‘ontvoerden’ als buitenaards over.

We zijn allemaal irrationeel

Maar irrationele redeneringen zijn niet alleen aan een enkele groep toebedeeld. We zijn allemaal meer irrationeel dan rationeel. Zo spelen emoties bij verkiezingen een grotere rol dan een analyse van wat de partijen hebben bereikt en hun stellingnames. We zijn als mensen meer gehecht aan betekenis en een doel in ons leven dan aan logica en de werkelijkheid.

Uit onderzoeken aan de Universiteit van Chicago blijkt bijvoorbeeld dat eenzaamheid een belangrijke factor is waarom mensen zich met het paranormale bezig gaan houden. In een onderzoek kregen deelnemers een zogenaamd ‘persoonlijksonderzoek’. Sommigen deelnemers werd daarna verteld dat de onderzoekers uit hun antwoorden konden afleiden dat ze later weinig vrienden en sociaal geïsoleerd zouden zijn. Daarna bleken deze deelnemers in verder onderzoek eerder te geloven in geesten, engelen, de duivel, wonderen, vloeken en God, dan de deelnemers die verteld werden dat hun persoonlijkheidsonderzoek wees op vele toekomstige vrienden.

In onze hersenen is er een deel (de hogere parietal lobe ?) dat onderscheid aanbrengt tussen het lichaam en de wereld daarbuiten. Als je niet weet waar je lichaam ophoudt en de wereld begint kun je nog niet eens door een kamer lopen. Maar andere delen van de hersenen zetten dit onderscheidingsvermogen soms uit. Het gebeurt als we in slaap vallen, tijdens sex, maar ook bij intens gebed en meditatie. Als we niet meer onderscheiden tussen onszelf en de wereld, dan passen de hersenen zich daarbij aan en geven een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dan voelt het alsof je deel bent van een groter geheel. Dit kan tot allerlei geloofsovertuigingen leiden.

Liz Gould uit Palmetto, Florida, laat een aardappelschijfje zien dat ze in een zak chips vond. Ze gelooft dat het een afbeelding is van de maagd Maria. (Brian Blanco/Bradenton Herald/KRT)

Dan is er nog het gegeven dat onze ogen en oren nooit elk aspect van een object kunnen omvatten. De hersenen vullen daarom de ontbrekende delen aan of vullen de lege delen op.

Het 'gezicht van de duivel' in de rook van de brandende WTC gebouwen.

Het komt ook veel voor dat we patronen zien in toevalligheden. Je denkt aan iemand en dan gaat de telefoon net en is die persoon aan de andere kant. Maar hoe vaak denken we aan mensen en worden we niet gebeld. Welke ervaring zullen we beter onthouden – de keer dat iemand belt, of de keer dat niemand belt? De hersenen kunnen beter zaken en ervaringen herinneren die onze overtuigingen bevestigen dan degene die ze onderuit halen.

Voordeel in de evolutie

Sommigen zeggen dat dit in de evolutie is ontstaan. Als je geen verband legt tussen een slang en gevaar verlies je je leven, maar een foutief verband — tussen bijvoorbeeld dansen en regen — betekent alleen maar tijdsverlies en dat is veel minder erg. Zo is er een ‘overschot aan foutieve verbanden’ overgebleven.  Klopgeluiden in een leeg huis worden verbonden met geesten; hallucinaties worden tot buitenaardse wezens.

Het grootste gevaar voor onze voorouders waren levende wezens: dieren en andere mensen. Dat heeft ons zo gevormd dat we daardoor zelfs leven aan levenloze dingen toekennen. Professor Hood uit Bristol neemt bij lezingen als voorbeeld altijd een vest mee. Hij vraagt wie $40 zou willen verdienen door het vest te dragen. Meestal steken alle toehoorders hun hand omhoog. Als Hood daarna vertelt dat het vest ooit door een beruchte moordenaar is gedragen, verdwijnt bijna elke hand weer. Hood zegt: “Mensen zien het kwade als iets fysieks — zelfs voelbaar — dat het vest kan infecteren alsof het luizen zijn.”

Als mensen geloven dat het niet-fysieke over kan gaan in de fysieke wereld wordt het idee van geesten en zielen die verschijnen ook beter voor te stellen. Van daaruit is het maar een kleine stap om te geloven dat  een dof geluid in een leeg huis een voetstap is.

Volgens sommige onderzoekers hebben we in de evolutie een hypergevoeligheid ontwikkeld voor de aanwezigheid van levende wezens. Als we een rots zien dat op een beer lijkt, dan is het beter om aan te nemen dat het een beer is. De ‘het leeft’ optie is dus altijd veiliger in het evolutieproces. We zijn dus geneigd om al snel ergens iets levends te zien of te bemerken.

Zelfs in de eerste weken als baby kunnen we al vormen, contouren en hoeken zien. Onze hersenen zijn er sterk op gericht om gezichten te herkennen. En het is dan geen grote stap naar het herkennen van Maria in een aardappel.

Waarom zijn er nog sceptici?

Sharon Begley vraagt zich tot slot van het artikel nog af: Als onze hersenen door de evolutie zo gehecht zijn geraakt aan het zien van leven en paranormale activiteiten, waarom zijn er dan eigenlijk sceptici ? Waarom zijn er mensen die er niet in geloven ? Het kost toch aardig wat om tegen de meerderheid in te gaan, de aantrekkingskracht van het geloof te weerstaan, met alle voordelen die daarbij horen: samenzijn, gemeenschap, troost bij verlies,en sterven en een doel in een zinloos, ongevoelig universum.

Een voordeel voor de sceptici ligt volgens Sharon Begley in een gevoel van intellectuele superioriteit. Het geeft voldoening om op de horden gelovigen te kijken en tot de conclusie te komen dat ze allemaal idioten zijn en er dan van genieten dat jij dat niet bent. Nog een ander doel voor sceptici ligt in het zoeken van onsterfelijkheid door wat ze bereikt hebben.

Alleen jammer, zegt de journaliste Sharon Begley, dat ze daarbij zo’n sterke tegenstander als de menselijke hersenen hebben.

1. Niet alles wat we zien is ook waar! De uitdrukking: ‘Eerst zien, dan geloven’ is niet echt een betrouwbare maatstaf. Het is net zo goed ‘eerst geloven en dan zie je het.’
2. Mensen kunnen zich behoorlijk wat indenken en voorstellen. Het is goed om altijd wat sceptisch te zijn bij wonderlijke verhalen.
3. We gaan volgens mij nog heel wat ontdekken in de hersenen en de werking ervan. De vragen die dat oproept konden wel eens uitdagender zijn voor het christelijk geloof dan de wetenschap van Copernicus en Galilei en de filosofie van Schopenhauer en Nietzsche.
4. Ik kon mezelf wel in een aantal voorbeelden herkennen: soms iets levendigs in een object zien (het Walt Disney-Pixar bedrijf maakt er een levensdoel van), maar ik weet ook niet of ik het vest van de beruchte moordenaar had willen dragen. Ik denk van wel, maar ik vermoed dat ik toch wel iets moet wegslikken. 

Enkele van mijn vragen bij dit artikel:

1. De evolutie wordt gebruikt om onze aanleg voor irrationele en paranormale verschijnselen te verklaren, maar het had evolutionair gezien toch ook zin dat we nuchter en redelijk waren? Zo vergaarden we kennis en zo hebben onze hersenen zich verder ontwikkeld. Waarom wordt het geloof dan alleen door de evolutie verklaard en is de rede niet ook te relativeren tot een  evolutionair proces? Het lijkt hier net of de sceptici met hun denken niet door de evolutie zijn voortgebracht…
2. Als onze hersenen zo beïnvloed worden door emoties, zingeving en betekenis, zijn de sceptici er dan wel vrij van? Wat dat betreft vind ik Sharon Begley’s einde heel goed waar zij zich afvraagt waarom er sceptici zijn, als onze hersenen zo op het paranormale zijn aangelegd. Maar ik zou nog wat verder willen gaan dan Begley. Hoe weten we dat de sceptici niet ook beïnvloed zijn door de emoties en hun zoektocht naar betekenis? Waarom zouden die aspecten alleen bij gelovigen spelen en niet ook bij hen die bepaalde wetenschappelijke overtuigingen aanhangen ? De wetenschappelijke wereld een beetje kennende, spelen trots, angst, status, een minderwaardigheidsgevoel, wraak, haat en nijd daar een grote rol.
3. Sommige verhalen over geesten en verschijningen zijn wel erg overtuigend. Enige tijd geleden was er een serie over paranormale verschijnselen op Discovery Channel: The Haunting. Het zouden daar ware gebeurtenissen zijn die op verhalen uit het echte leven zijn gebaseerd !? De enkele aflevering die ik heb gezien kwam niet als onzin over en er werden nogal wat deskundigen en getuigen bij gehaald. Of kijk eens op Discovery’s Investigation website over Haunted Places. Of naar christelijke verhalen over demonie, zoals de artikelenserie Kerk en demonie van Lieuwejan van Dalen voor de website Kerkblad van het Noorden van de Christelijk Gereformeerde Kerken. Niet echt een kerk die bekend staat vanwege hun aandacht voor demonie en bezetenheid. Is dat allemaal maar door onze hersenen ‘ingevuld’ ?
4. Door meditatie, gebed, sex en in slaap te vallen wordt ons onderscheidingsvermogen tussen ons lichaam en de buitenwereld uitgeschakeld, zeggen bepaalde onderzoekers. Daardoor voelen we ons dan deel van een groter geheel en krijgen we een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dit leidt weer tot religieuze overtuigingen. Maar is er dan helemaal niet zoiets als eenheid en verbondenheid? Is dat alleen de uitschakeling van een bepaald vermogen in onze hersenen of is het ook iets wat we in andere delen van onze hersenen vast kunnen stellen? We kunnen toch ook beredeneren dat we erg op andere mensen lijken en bij elkaar horen? In een kerkdienst, bij een voetbalwedstrijd en tijdens een wetenschappelijke conferentie kan er toch ook een besef zijn dat we verbonden zijn ? En vanuit het oogpunt van het christelijk geloof en van veel andere religies kunnen we toch ook vinden dat alles om en in ons geschapen is en daardoor kunnen voelen en weten van een enorme verbondenheid tussen alles wat er is?

Dit zijn zo maar wat punten en vragen die bij me bleven hangen. Misschien vul ik deze post later wel weer aan of wordt het gewijzigd. Voor nu eerst deze informatie en dat vind ik al heel wat om over na te denken.

• Het artikel is geschreven samen met Karen Springen en Kurt Soller.
• Zie het volledige artikel: http://www.newsweek.com/id/165678
• Als dit je interesseert kijk dan zeker ook op de pagina Video naar Dan Ariely ‘Hebben we controle over onze beslissingen?’