P I T T I G

Ik had al een lijstje gemaakt met mijn top 100 aan films. Daarin heb ik al een behoorlijke keuze gemaakt uit alle films die ik ooit gezien heb, maar een top 10 is wel wat spannender. Welke 10 films zijn voor mij de top? Welke doen er echt toe ?

En een belangrijke toevoeging: waarom zitten ze in mijn top 10 ?

1. The Lord of the Rings – trilogy

Mag ik smokkelen door drie films bij elkaar te gooien? Het boek van J.R.R. Tolkien las ik 20 jaar geleden en dat maakte al enorme indruk. Wat een doordachte fantasiewereld. Er zit zoveel in: vriendschap, strijd tussen goed en kwaad, de aantrekkingskracht van macht, de strijd om het bestaan, de gang van de geschiedenis, solidariteit, etc.

Ik had ook al de tekenfilmversie door Ralph Bakshi (uit 1978) van een deel van het boek gezien en de muziek van Johan de Meij beluisterd. En toen verscheen het eerste deel van de film van regisseur Peter Jackson. Ik was erg benieuwd en het viel niet tegen. Heel anders dan ik het me had voorgesteld, maar het voelde niet vreemd. Een geweldige film.

De verfilming van Tolkien’s boek The Hobbit zal in 2010 verschijnen. Ik kan niet wachten!

2. Into the Wild

Hier ook weer het boek van Jon Krakauer voorafgaand aan de film gelezen. En weer werd ik niet teleurgesteld. Boek en film sluiten goed bij elkaar aan en verhelderen elkaar. Het boek is ook na het zien van de film nog meer dan de moeite waard en na het lezen van het boek is de film een aanrader. Een jongen op de vlucht voor familie, de maatschappij, zichzelf en daarbij lak heeft aan de grote krachten in onze samenleving: geld, macht, sex. Christopher McCandless is een seculiere reizende monnik die in boeken, natuur en soms medemensen prachtige dingen ontdekt. Ontroerend mooi worden mensen die Chris op zijn weg tegenkomt neergezet. Aan de ene kant is het een aanklacht tegen de mensheid, aan de andere kant krijg je een prachtige kant van de mensheid te zien. Vooral dat laatste is overheersend.

Ik vind het ook bijzonder dat de familie zowel aan het boek als de film hebben meegewerkt en dat getuigt van veel moed, openheid en eerlijkheid. De filmmuziek is ook geweldig mooi! Zie mijn blog ‘Muziek met Pit’ onder Eddie Vedder. Zie mijn blog ‘Boeken met Pit’ voor een bespreking van het boek van Krakauer.

3. Munich

Deze film van Steven Spielberg begint met de aanvallen op Joodse sporters tijdens de Olympische Spelen van 1972. Vervolgens wordt een Israëlische geheime actie gevolgd om wraak te nemen. De film is een onhutsend en ontmaskerend beeld van terreur en anti-terreur. Een diep-psychologisch inzicht in mensen, angsten, wraak, haat en de gevolgen daarvan.

Vooral de slotscene is heel indrukwekkend. Op een bijzonder subtiele wijze wordt er een link gelegd naar de actualiteit. De film is niet zonder controverse, want niet iedereen wil geloven dat Israel achter de aanslagen op de terroristen zat. Maar Spielberg – zelf een Jood – deinst er niet voor terug.

4. The Killing Fields

Mocht je na Into the Wild enig vertrouwen in de mensheid hebben gekregen, dan ontneemt deze film je dat meteen weer. De Amerikaanse bommenwerpers die tijdens de Vietnam oorlog per ongeluk bommen op stadswijken in Cambodja lieten vallen, de schrik en gruwel van bomaanslagen en vooral de atheïstisch-communistische revolutie van de Rode Khmer laten zien waar wij mensen toe in staat zijn. Tijdens de communistische revolutie wilde de dictator Pol Pot dat Cambodja terug zou keren naar wat hij ’het jaar 0′ noemde - terug naar een boerencultuur. Honderdduizenden mensen van het eigen volk werden afgemaakt omdat ze een bril droegen, geen eelt op de handen hadden of bekend stonden als intellectuelen of westers georiënteerd.

De film volgt een Amerikaanse journalist en zijn Cambodjaanse medewerker. Hun vriendschap door deze verschrikkelijke tijden heen is ontroerend. Veel beelden zijn gruwelijk, maar laten nog niet half zien wat er echt gebeurd is. Geen leuke film, maar het doet je ogen wel open voor het lijden in deze wereld en dat van de Cambodjanen in het bijzonder. De filmmuziek van Mike Oldfield is prachtig.

Dat deze film mij zo aangrijpt zal ook wel te maken hebben met mijn verblijf in Laos (buurland van Cambodja) waar soortgelijke gebeurtenissen plaatsvonden – alleen niet zo grootschalig. De hele sfeer van de film brengt veel herinneringen boven. Ook is het ‘hotel van Phnom Phen’ uit de film een hotel die mij uit verblijven in Hua Hin (Thailand) bekend is. Het vroegere Railway Hotel – nu Sofitel Central – in Hua Hin werd namelijk gebruikt voor de filmopnamen. Deze persoonlijke binding kleurt misschien mijn oordeel, maar de film blijft volgens mij desondanks overeind.

5. The Mission

In het Zuid Amerika van de 17e en 18e eeuw werkten verschillende Katholieke orden onder de Indiaanse volken om hen het evangelie te vertellen, ’beschaving’ bij te brengen en hen te beschermen tegen slavernij. Vooral de Jezuïeten hadden veel succes met hun werk onder de Guaraní Indianen. Omstreeks 1752 werd er een verdrag tussen de Kerk en de Spaanse kroon gesloten en moesten de orden stoppen met hun werk. De indianen waren toch geen volwaardige mensen en de slavernij bracht veel geld op. De Guaraní en de Jezuïeten legden zich niet bij dit besluit neer en ontketenden een kortdurende rebellie.

De film ‘The Mission’ gebruikt deze gegevens voor een film over economische belangen en machtsstrijd in de kerk. Twee monniken met een hele verschillende achtergrond (de één is een bekeerde slavendrijver) komen op voor de Guaraní en pakken de strijd aan — elk op hun eigen manier. De film is alleen al de moeite meer dan waard vanwege de ongekend mooie filmmuziek van Ennio Morricone.

6. Naked Gun trilogy

Hoeveel absurdisme en humor kun je in een (of eigenlijk drie) films stoppen? Allerlei andere films worden op de hak genomen. Er gebeurt in bijna elke scene heel veel tegelijk: je moet op de achtergrond letten, op de voorgrond, op de tekst. En je moet je films kennen om alle grappen te snappen en te zien. Allerlei uitspraken worden letterlijk opgevat of verdraaid, er zijn vele subtiele hints en niet zo subtiele verwijzingen en de film staat bol van de clichés die vervolgens weer keihard onderuit gehaald worden. Je wordt ook continu op het verkeerde been gezet. Dit genre heeft wel iets weg van het cabaret van Herman Finkers.

Volgens een andere komiek Rowan Atkinson lag je alleen maar om datgene waar je bang voor bent. Als je bang bent voor het absurde in het leven, dan kun je hier beslist erg lachen! Topkwaliteit aan humor.

7. Plains, Tranes and Automobiles

Twee grote komieken, John Candy (in zijn laatste grote film, voordat hij plotseling op 43 jarige leeftijd overleed) en Steve Martin, spelen de hoofdrol in deze film. Ze zijn aan elkaar overgeleverd als ze vlak voor Thanksgiving (samen met Kerst dé Amerikaanse feestdag om bij je familie te zijn) per vliegtuig naar huis willen, maar alle vluchten vanwege het slechte weer geannuleerd worden. Noodgedwongen reizen ze samen – of komen elkaar onderweg telkens weer tegen.

De zure en gestresste advertentieman Neal Page (Martin) en de goedlachse verkoper Del Griffith (Candy) zijn een uitzonderlijk duo. De film is geweldig in z’n humor en menselijkheid. Ik heb zelden een humoristische film gezien die je zo bij de goede en belangrijke dingen in het leven bepaald. Een klassieker.

8. Koyaanisqatsi

Deze film is niet voor iedereen. Het is eigenlijk een videoclip van anderhalf uur op muziek van minimal componist Philip Glass. Bijna zonder gesproken tekst zien we alleen beelden in verschillende snelheden en vanuit verschillende hoeken langskomen. Langzaam vertellen ze het verhaal van oude profetieën uit de Indiaanse Hopi-cultuur die in onze moderne maatschappij bewaarheid lijken te worden. Hypnotiserend, meditatief, vernieuwend – zo is deze film. Als je stil kunt zitten, van nadenken houdt en niet bang bent voor moderne klassieke muziek is dit beslist een aanrader. Het heeft mijn kijk op de wereld veranderd.

Er zijn ook twee vervolgfilms verschenen: Powaqqatsi en Naqoyqatsi.

Zie ook mijn bericht over deze film ‘Ons leven is uit balans – Koyaanisqatsi‘.

9. The Truman Show

Jim Carrey speelt hier een uitzonderlijke rol als hoofdrolspeler van een tv-serie waarbij hij zelf niet weet dat hij de hoofdrolspeler is. Van zijn jongste jaren af is alles zo opgezet dat hij een eiland bij de kust van Amerika niet zal verlaten. Het eiland is eigenlijk één grote filmset. Hij groeit op temidden van acteurs, van wie hij niet weet dat het acteurs zijn.

Haarfijn brengt deze film de moderne televisiewereld, het verschil tussen schijn en werkelijkheid, de machtsmisbruik en de grenzen daarvan in beeld. De ontroerende beelden en de prachtige muziek van Philip Glass maken deze film tot een juweel.

Je zou naar aanleiding van deze film ook een goed gesprek over godsbeelden kunnen houden. Iets of Iemand die alles onder controle houdt en je doet spelen in een aards theater? Hmmm.

10. O Brother, Where Art Thou?

De gebroeders Coen hebben hier een tragisch-komisch film van formaat afgeleverd. De Odyssee – het klassieke Griekse verhaal van de schrijver Homerus - wordt overgezet naar de Verenigde Staten en wel het Mississippi van rond 1920. Drie gevangen ontsnappen en gaan op zoek naar een schat. Ze komen tijdens hun zoektocht allerlei moeilijkheden en verleidingen tegen die ontleend zijn aan Homerus’ werk en daarmee beleven ze de hoogten en diepten van die periode in Amerika. Geloof, slavernij, muziek, racisme, ijdelheid, geldzucht, relationele problemen, politieke propaganda, roem, straf – de film zit boordevol thema’s en onderwerpen.

Waarom is deze film een genot voor mijn oog en oor?

»  George Clooney schittert in zijn rol. Met de acteurs Tim Blake Nelson en John Turturro vormt hij een geweldig trio ;
»  de bluegrass- en hillbillymuziek is aanstekelijk (won een Grammy Award) ; 
»  de komische wendingen ;
»  subtiele verwijzingen ;
»  ijzersterke teksten ;
»  de mooie – en passende – kleuren waaruit de beelden zijn opgemaakt ;
»  prachtige locaties ;
»  de bijzondere figuren in de film: een blinde voorspeller, de duivel die zielen koopt voor muziektalent en roem, de Baptisten die een doopdienst houden, de bedreiging van kwaad in vele gedaanten (bankrover, ‘cycloop’ – eenoog, een boevenjagende sheriff als ‘de duivel’, Ku Klux Klan, etc), de Sirenen en dan natuurlijk de vrouw van Ulysses Everett McGillen, die alles uiteindelijk terugbrengt tot aardse proporties…

• Castaway met Tom Hanks in een schitterende rol, bijzonder verhaal en een boeiende film die eigenlijk alleen over een man op een onbewoond eiland gaat. Een prestatie van formaat.
• De tv-serie Into the West voldoet niet helemaal aan de categorie “film”, maar de zes delen zijn eigenlijk stuk voor stuk films van formaat. Twee families – de één blank, de ander Indiaan – worden gevolgd tijdens een lange periode van de trek naar het Wilde Westen tot aan de treinverbinding tussen de Oost- en Westkust. De Indiaanse cultuur, de tragiek van culturele misverstanden, de blanke (Westerse)  culturele en religieuze hoogmoed komen allemaal pijnlijk aan bod. Maar tegelijkertijd krijgen we een bijzonder inkijk in het leven en de religie van de Indianen en in de durf en ontberingen van de blanke pioniers. Beslist een aanrader.
• Een BBC-film Space Odyssey (twee delen) die gaat over een bemande reis in de nabije toekomst naar de planeten van ons zonnestelsel. Bijzonder verfilmd, sterk verhaal, unieke beelden.

Vergelijk ook de top 250 van IMDb (Internet Movie Database) – gebruikers.

Het was wel even apart toen ik bedacht hoeveel films ik al gezien heb. Ik kan moeiteloos een top 100 eruit samenstellen en dan zijn er nog zoveel films die ik wel gezien heb (soms zelfs vele keren), maar de top 100 niet halen…

Drie stukjes uit de documentaire: Soul Searching -  The Journey of Thomas Merton

Drie kleine stukjes uit een documentaire van Morgan Atkinson uit oktober 2008. Deze documentaire gaat over het leven van de trappistenmonnik, denker, schrijver, dichter, mysticus, activist en interreligieuze pionier Thomas Merton.

Enkele gedachten bij het lied “At My Funeral” van de Canadese rockgroep Crash Test Dummies, geschreven door één van de oprichters Brad Roberts.

I’m still young, but I know my days are numbered
1 2 3 4 5 6 7 and so on
But a time will come when these numbers have all ended
And all I’ve ever seen will be forgotten

Won’t you come
To my funeral when my days are done
Life’s not long
And so I hope when I am finally dead and gone
That you’ll gather round when I am lowered into the ground

When my coffin is sealed and I’m safely 6 feet under
Perhaps my friends will see fit then to judge me
Oh when they pause to consider all my blunders
I hope they won’t be too quick to begrudge me

Won’t you come
To my funeral when my days are done
Life’s not long
And so I hope when I am finally dead and gone
That you’ll gather round when I am lowered into the ground

If I should die before I wake up
I pray that the Lord my soul will take but
My body, my body – that’s your job

Well I can’t be sure where I’m headed after death
To heaven, hell, or beyond to that Great Vast
But if I can I would like to meet my Maker
There’s one or two things I’d sure like to ask

Won’t you come
To my funeral when my days are done
Life’s not long
And so I hope when I am finally dead and gone
That you’ll gather round when I am lowered into the ground

Een lied ter bezinning op je eigen begrafenis? De Crash Test Dummies hebben het geschreven en gezongen. Geheel eigen aan de Crash Test Dummies doen ze dat ook met enige humor: “Mijn dagen zijn genummer 1 2 3 4 5 6 7 en zo voorts.” Net als in hun andere liederen is er ook in dit lied een combinatie van humor en ernst, onzin en diepe inzichten.

Op YouTube is een video van ‘Heathywhodini” te vinden die bij dit lied gemaakt is. Het bevat beelden van begraafplaatsen over de hele wereld. Het lied en de beelden vormen samen een moderne versie van de oude wijsheid: ’Memento Mori’ – gedenk te sterven. Ons leven hier duurt niet lang – ons leven is beperkt- ons leven kent grenzen - en het is goed om ons daar bewust van te zijn. 

De tekst van Brad Roberst heeft een hele sociale lading. Ik ga er daarbij van uit dat hij dit lied voor zichzelf geschreven heeft. Roberts zegt: “Ik hoop dat je bij mijn begrafenis kunt zijn.” Een begrafenis met geen enkele aanwezige is een diep triest gebeuren. Roberts nodig alvast de mensen uit. Je weet nooit wanneer het zover is en hij heeft er graag mensen bij.

Hij haalt ook een stukje van een klassiek christelijk slaapgebed voor kinderen aan: “If I should die before I wake, I pray the Lord my soul to take.” Het is afkomstig uit een 18e eeuws Engels gebed waarvan de volledige tekst luidt:

Now I lay me down to sleep,
I pray the Lord my soul to keep;
Should I die before I wake,
I pray the Lord my soul to take.

Op Wikipedia staan ook andere versies, maar die negeren of moffelen de dood meestal weg. In de 18e eeuw was de dood een deel van het dagelijks leven en nog steeds hoort het bij het leven. Moeten we het dan wel wegstoppen, ook bij kinderen?

Roberts zegt vervolgens in zijn lied dat zijn medemensen voor zijn lichaam moeten zorgen, maar zijn ziel? Dat is een ander verhaal. Ook al blijkt uit het lied geen vastomlijnd geloof, er is wel degelijk een geloof in de ziel. Hij zegt dat hij niet weet wat er na dit leven met hem gebeurt: hemel, hel of de Grote Uitgestrektheid. Mensen uit vele godsdiensten hebben geen concrete aanwijzingen over een leven na dit leven. Maar mocht Roberts zijn Maker of Schepper ontmoeten, dan zou hij die Maker nog graag een paar vragen willen stellen.

Het christelijk geloof is in dit lied nog volop aanwezig, maar er worden vraagtekens bij gezet en andere opties overwogen. Roberts zegt zelfs dat hij niet zeker ’kan’ zijn van een leven na dit leven. Het traditionele christelijke geloof heeft daar trouwens wel ideeën bij. Er is een zekerheid door het sterven en de opstanding van Jezus uit de dood. En andere religies geven hun aanwijzingen, maar dan nog blijven er veel vragen.

Ik vind het wel heel herkenbaar dat elke gelovige zijn of haar Maker nog wel een paar vragen zou willen stellen. Hoe zit het eigenlijk met … ? En wat van …?

Maar wat je geloof of overtuiging ook is, dit lied is een goede manier om stil te staan bij onze sterfelijkheid en eens na te denken over een leven na dit leven. 

In het tijdschrift Newsweek van 3 november 2008 heeft de journalist Sharon Begley een boeiend en uitdagend artikel geschreven over onze hersenen, hoe we denken en wat daarbij een rol speelt. Het artikel hieronder is een vertaling, selectie, samenvatting en bewerking van het originele artikel. De kopjes en foto´s zijn er door mij bijgevoegd. Onder mijn post staat de link naar het oorspronkelijk en volledige artikel, dat nog meer voorbeelden bevat, bijvoorbeeld over de ‘ontdekkingen’ van de arts Walter Semkiw over reïncarnatie. Op de website van Newsweek is een interessant interview met Semkiw te zien.

Als de onderzoekers en boeken eerstehands informatie bevatten, is het artikel tweedehands en bevat deze post dus derdehandse informatie… Wees gewaarschuwd! Maar ik vond dat het artikel zoveel informatie op een rij zette, dat ik het de moeite waard vind om er stukken van te vertalen en mijn opmerkingen en vragen aan toe te voegen.

Je ziet wat je wilt zien

In 1854 verdween de 25 jarige sir Roger Tichborne bij Brazilië op zee. De ontroostbare moeder Lady Tichborne kon niet aanvaarden dat haar zoon dood was. Twaalf jaar later nam een man uit Australië contact met haar op en zei dat hij Roger was. De man werd meteen op kosten van Lady Tichborne naar Engeland gehaald. Toen hij arriveerde bleek hij zwaar overgewicht te zijn, waar Roger mager was. Roger had een tatoeage op zijn arm, de man geen enkele. Die had wel een moedervlek op zijn bovenlichaam, maar Roger had die juist niet. Roger had blauwe ogen, de man bruine. Desondanks aanvaardde Lady Tichborne de man als haar zoon en gaf hem een royale jaarlijkse uitkering. Uiteindelijk hebben rechtszaken vastgesteld dat de man een bedrieger was.

Hoop won het van de feiten voor Lady Tichborne, maar dat gebeurt volgens het Newsweek artikel heel vaak. We denken soms dat onze hersenen de werkelijkheid opbouwen op basis van wat ze zien, maar dit klopt volgens nieuwe onderzoeken niet. Wat we zie, horen en voelen is in onze hersenen ondergeschikt aan hogere systemen, bijvoorbeeld systemen die onze aandacht en emoties regelen. Als we ergens geen aandacht voor hebben, ‘zien’ we het ook niet. Ook al zien onze ogen het eigenlijk wel, we slaan het niet op. En soms willen mensen - bewust of onbewust – zo graag iets zien, dat ze het ook gaan zien.

Wetenschappers die het paranormale bestuderen kwamen er al snel achter dat geloof een open geest – een open verstand – veronderstelt. Daarbij worden de feiten niet bepaald door de oren, ogen en de tastzin, maar door emoties als hoop en wanhoop. Ook is er een continue heen-en-weer beweging tussen de delen van onze hersenen die gegevens verwerken en de delen die met onze emoties te maken hebben. Daardoor kunnen we bijvoorbeeld in een angstige situatie beter horen. Maar het kan ook onze zintuigen overrompelen, zoals bij Lady Tichborne.

Alles onder controle?

In een eeuw van wetenschap lijkt het geloof in bovennatuurlijke en paranormale zaken voor sommigen vreemd, maar we leven  niet alleen in een tijd van wetenschap, maar ook van angst, economische stress, sociale omwentelingen en door de toegenomen mobiliteit zijn we vaak bij familie en vrienden vandaan. Zulke tijden worden in de regel vergezeld van een toenemend geloof in astrologie, buitenzintuigelijke waarnemingen en paranormale gebeurtenissen. Het kon wel eens de behoefte aan controle zijn in een wereld die voor de enkele mens volledig onbeheersbaar is geworden.

Mensen die het idee hebben dat ze de controle op het leven verliezen, zien vaak meer patronen in de chaos en zijn meer vatbaar voor samenzweringstheoriën, dan mensen die denken dat ze wat controle over hun leven hebben. Bruce Hood, een onderzoeker aan de psychologische faculteit van de Universiteit van Bristol heeft een boek geschreven ‘Supersense: Why We Believe in the Unbelievable’. Hij stelt: “Wanneer mensen het idee hebben dat ze de controle kwijtraken, worden ze vatbaar voor het zien van patronen in een poging om een of andere vorm van organisatie aan te brengen.”

Kanizsa driehoek. Hoewel er geen witte driehoek is, 'zien' onze hersenen het wel. De witte driehoek wordt automatisch ingevuld.

Grote godsdienstige opwekkingen komen ook vaak voor in roerige tijden. Deze perioden leidden ertoe dat ons verstand verklaringen gaat zoeken. Michael Schermer, president van het Genootschap voor Sceptici en auteur van het boek “Why People Believe Weird Things” zegt: “Het verstand keert zich vaak tot het bovennatuurlijke en paranormale voor troost. Ze krijgen dan het gevoel dat er over hen gewaakt wordt (engelen) of dat ze verbonden zijn met een grotere werkelijkheid dat buiten de problemen van deze wereld ligt (geesten).”

Nu de wetenschap het bovennatuurlijke vervangt door het natuurlijke en uitlegt  hoe onweer en planeten ontstaan, zoeken mensen naar nieuwe bronnen van mysterie en verwondering. Een topper daarbij is het idee van ontvoerd worden door buitenaardse wezens.

Ontvoerd door aliens

Susan Clancy, psychologiestudent aan de Universiteit Harvard, bestudeerde de verhalen van enkele ‘ontvoerden’. Het viel haar op hoe normaal de mensen waren die deze verhalen vertelden. Het waren gerespecteerde, werkende, goed-functionerende mensen. Ze waren heel gewoon, behalve wat betreft hun overtuiging dat kleine wezens met grote ogen hen in een ruimteschip meegenomen hebben.

Zo was er een man – een massagetherapeut – die meerdere keren ontvoerd is en zo’n goede relatie kreeg met een van de buitenaardse wezens dat een tweeling geboren werd. Hij vertelde dat hij die kinderen helaas nooit meer gezien heeft.

Deze ‘ontvoerden’ leiden volgens verschillende studies niet aan een bekende psychische kwaal. Ze zijn alleen erg gevoelig voor valse herinneringen en fantasie, zijn creatief en denken heel beeldend. Maar deze eigenschappen worden gedeeld door velen die nooit een klein groen mannetjes hebben ontmoet.

Zo’n 40 procent van de Amerikanen gelooft dat het mogelijk is dat aliens iemand ontvoeren. Een behoorlijke stijging ten opzichte van 25 procent in the 80-er jaren.

Er is een opvallende overeenkomst bij deze ‘ontvoerden’: ze zijn niet geneigd wetenschappelijk na te denken. De studente Clancy vroeg aan de ‘ontvoerden’ of ze begrepen dat er ook zoiets was als slaapverlamming waarbij iemand zich nog niet kan bewegen, maar waarbij de droom tijdens het wakker worden het bewustzijn nog beïnvloed. Ja, zeggen de ontvoerden, maar dat geldt niet voor hen. En als Clancy de ontvoerden vertelt over de invloed van nachtmerries, impotentie, bloedneus, eenzaamheid, pijnlijke plaatsen of het wakker worden en zien dat je pyjama op de vloer ligt niet persé met aliens te maken hoeft te hebben? Ja, zeggen ze dan, maar de ontvoering voelt voor hen als de beste verklaring. Het wetenschappelijke principe dat de eenvoudigste verklaring vaak de juiste is, komt de ‘ontvoerden’ als buitenaards over.

We zijn allemaal irrationeel

Maar irrationele redeneringen zijn niet alleen aan een enkele groep toebedeeld. We zijn allemaal meer irrationeel dan rationeel. Zo spelen emoties bij verkiezingen een grotere rol dan een analyse van wat de partijen hebben bereikt en hun stellingnames. We zijn als mensen meer gehecht aan betekenis en een doel in ons leven dan aan logica en de werkelijkheid.

Uit onderzoeken aan de Universiteit van Chicago blijkt bijvoorbeeld dat eenzaamheid een belangrijke factor is waarom mensen zich met het paranormale bezig gaan houden. In een onderzoek kregen deelnemers een zogenaamd ‘persoonlijksonderzoek’. Sommigen deelnemers werd daarna verteld dat de onderzoekers uit hun antwoorden konden afleiden dat ze later weinig vrienden en sociaal geïsoleerd zouden zijn. Daarna bleken deze deelnemers in verder onderzoek eerder te geloven in geesten, engelen, de duivel, wonderen, vloeken en God, dan de deelnemers die verteld werden dat hun persoonlijkheidsonderzoek wees op vele toekomstige vrienden.

In onze hersenen is er een deel (de hogere parietal lobe ?) dat onderscheid aanbrengt tussen het lichaam en de wereld daarbuiten. Als je niet weet waar je lichaam ophoudt en de wereld begint kun je nog niet eens door een kamer lopen. Maar andere delen van de hersenen zetten dit onderscheidingsvermogen soms uit. Het gebeurt als we in slaap vallen, tijdens sex, maar ook bij intens gebed en meditatie. Als we niet meer onderscheiden tussen onszelf en de wereld, dan passen de hersenen zich daarbij aan en geven een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dan voelt het alsof je deel bent van een groter geheel. Dit kan tot allerlei geloofsovertuigingen leiden.

Liz Gould uit Palmetto, Florida, laat een aardappelschijfje zien dat ze in een zak chips vond. Ze gelooft dat het een afbeelding is van de maagd Maria. (Brian Blanco/Bradenton Herald/KRT)

Dan is er nog het gegeven dat onze ogen en oren nooit elk aspect van een object kunnen omvatten. De hersenen vullen daarom de ontbrekende delen aan of vullen de lege delen op.

Het 'gezicht van de duivel' in de rook van de brandende WTC gebouwen.

Het komt ook veel voor dat we patronen zien in toevalligheden. Je denkt aan iemand en dan gaat de telefoon net en is die persoon aan de andere kant. Maar hoe vaak denken we aan mensen en worden we niet gebeld. Welke ervaring zullen we beter onthouden – de keer dat iemand belt, of de keer dat niemand belt? De hersenen kunnen beter zaken en ervaringen herinneren die onze overtuigingen bevestigen dan degene die ze onderuit halen.

Voordeel in de evolutie

Sommigen zeggen dat dit in de evolutie is ontstaan. Als je geen verband legt tussen een slang en gevaar verlies je je leven, maar een foutief verband — tussen bijvoorbeeld dansen en regen — betekent alleen maar tijdsverlies en dat is veel minder erg. Zo is er een ‘overschot aan foutieve verbanden’ overgebleven.  Klopgeluiden in een leeg huis worden verbonden met geesten; hallucinaties worden tot buitenaardse wezens.

Het grootste gevaar voor onze voorouders waren levende wezens: dieren en andere mensen. Dat heeft ons zo gevormd dat we daardoor zelfs leven aan levenloze dingen toekennen. Professor Hood uit Bristol neemt bij lezingen als voorbeeld altijd een vest mee. Hij vraagt wie $40 zou willen verdienen door het vest te dragen. Meestal steken alle toehoorders hun hand omhoog. Als Hood daarna vertelt dat het vest ooit door een beruchte moordenaar is gedragen, verdwijnt bijna elke hand weer. Hood zegt: “Mensen zien het kwade als iets fysieks — zelfs voelbaar — dat het vest kan infecteren alsof het luizen zijn.”

Als mensen geloven dat het niet-fysieke over kan gaan in de fysieke wereld wordt het idee van geesten en zielen die verschijnen ook beter voor te stellen. Van daaruit is het maar een kleine stap om te geloven dat  een dof geluid in een leeg huis een voetstap is.

Volgens sommige onderzoekers hebben we in de evolutie een hypergevoeligheid ontwikkeld voor de aanwezigheid van levende wezens. Als we een rots zien dat op een beer lijkt, dan is het beter om aan te nemen dat het een beer is. De ‘het leeft’ optie is dus altijd veiliger in het evolutieproces. We zijn dus geneigd om al snel ergens iets levends te zien of te bemerken.

Zelfs in de eerste weken als baby kunnen we al vormen, contouren en hoeken zien. Onze hersenen zijn er sterk op gericht om gezichten te herkennen. En het is dan geen grote stap naar het herkennen van Maria in een aardappel.

Waarom zijn er nog sceptici?

Sharon Begley vraagt zich tot slot van het artikel nog af: Als onze hersenen door de evolutie zo gehecht zijn geraakt aan het zien van leven en paranormale activiteiten, waarom zijn er dan eigenlijk sceptici ? Waarom zijn er mensen die er niet in geloven ? Het kost toch aardig wat om tegen de meerderheid in te gaan, de aantrekkingskracht van het geloof te weerstaan, met alle voordelen die daarbij horen: samenzijn, gemeenschap, troost bij verlies,en sterven en een doel in een zinloos, ongevoelig universum.

Een voordeel voor de sceptici ligt volgens Sharon Begley in een gevoel van intellectuele superioriteit. Het geeft voldoening om op de horden gelovigen te kijken en tot de conclusie te komen dat ze allemaal idioten zijn en er dan van genieten dat jij dat niet bent. Nog een ander doel voor sceptici ligt in het zoeken van onsterfelijkheid door wat ze bereikt hebben.

Alleen jammer, zegt de journaliste Sharon Begley, dat ze daarbij zo’n sterke tegenstander als de menselijke hersenen hebben.

1. Niet alles wat we zien is ook waar! De uitdrukking: ‘Eerst zien, dan geloven’ is niet echt een betrouwbare maatstaf. Het is net zo goed ‘eerst geloven en dan zie je het.’
2. Mensen kunnen zich behoorlijk wat indenken en voorstellen. Het is goed om altijd wat sceptisch te zijn bij wonderlijke verhalen.
3. We gaan volgens mij nog heel wat ontdekken in de hersenen en de werking ervan. De vragen die dat oproept konden wel eens uitdagender zijn voor het christelijk geloof dan de wetenschap van Copernicus en Galilei en de filosofie van Schopenhauer en Nietzsche.
4. Ik kon mezelf wel in een aantal voorbeelden herkennen: soms iets levendigs in een object zien (het Walt Disney-Pixar bedrijf maakt er een levensdoel van), maar ik weet ook niet of ik het vest van de beruchte moordenaar had willen dragen. Ik denk van wel, maar ik vermoed dat ik toch wel iets moet wegslikken. 

Enkele van mijn vragen bij dit artikel:

1. De evolutie wordt gebruikt om onze aanleg voor irrationele en paranormale verschijnselen te verklaren, maar het had evolutionair gezien toch ook zin dat we nuchter en redelijk waren? Zo vergaarden we kennis en zo hebben onze hersenen zich verder ontwikkeld. Waarom wordt het geloof dan alleen door de evolutie verklaard en is de rede niet ook te relativeren tot een  evolutionair proces? Het lijkt hier net of de sceptici met hun denken niet door de evolutie zijn voortgebracht…
2. Als onze hersenen zo beïnvloed worden door emoties, zingeving en betekenis, zijn de sceptici er dan wel vrij van? Wat dat betreft vind ik Sharon Begley’s einde heel goed waar zij zich afvraagt waarom er sceptici zijn, als onze hersenen zo op het paranormale zijn aangelegd. Maar ik zou nog wat verder willen gaan dan Begley. Hoe weten we dat de sceptici niet ook beïnvloed zijn door de emoties en hun zoektocht naar betekenis? Waarom zouden die aspecten alleen bij gelovigen spelen en niet ook bij hen die bepaalde wetenschappelijke overtuigingen aanhangen ? De wetenschappelijke wereld een beetje kennende, spelen trots, angst, status, een minderwaardigheidsgevoel, wraak, haat en nijd daar een grote rol.
3. Sommige verhalen over geesten en verschijningen zijn wel erg overtuigend. Enige tijd geleden was er een serie over paranormale verschijnselen op Discovery Channel: The Haunting. Het zouden daar ware gebeurtenissen zijn die op verhalen uit het echte leven zijn gebaseerd !? De enkele aflevering die ik heb gezien kwam niet als onzin over en er werden nogal wat deskundigen en getuigen bij gehaald. Of kijk eens op Discovery’s Investigation website over Haunted Places. Of naar christelijke verhalen over demonie, zoals de artikelenserie Kerk en demonie van Lieuwejan van Dalen voor de website Kerkblad van het Noorden van de Christelijk Gereformeerde Kerken. Niet echt een kerk die bekend staat vanwege hun aandacht voor demonie en bezetenheid. Is dat allemaal maar door onze hersenen ‘ingevuld’ ?
4. Door meditatie, gebed, sex en in slaap te vallen wordt ons onderscheidingsvermogen tussen ons lichaam en de buitenwereld uitgeschakeld, zeggen bepaalde onderzoekers. Daardoor voelen we ons dan deel van een groter geheel en krijgen we een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dit leidt weer tot religieuze overtuigingen. Maar is er dan helemaal niet zoiets als eenheid en verbondenheid? Is dat alleen de uitschakeling van een bepaald vermogen in onze hersenen of is het ook iets wat we in andere delen van onze hersenen vast kunnen stellen? We kunnen toch ook beredeneren dat we erg op andere mensen lijken en bij elkaar horen? In een kerkdienst, bij een voetbalwedstrijd en tijdens een wetenschappelijke conferentie kan er toch ook een besef zijn dat we verbonden zijn ? En vanuit het oogpunt van het christelijk geloof en van veel andere religies kunnen we toch ook vinden dat alles om en in ons geschapen is en daardoor kunnen voelen en weten van een enorme verbondenheid tussen alles wat er is?

Dit zijn zo maar wat punten en vragen die bij me bleven hangen. Misschien vul ik deze post later wel weer aan of wordt het gewijzigd. Voor nu eerst deze informatie en dat vind ik al heel wat om over na te denken.

• Het artikel is geschreven samen met Karen Springen en Kurt Soller.
• Zie het volledige artikel: http://www.newsweek.com/id/165678
• Als dit je interesseert kijk dan zeker ook op de pagina Video naar Dan Ariely ‘Hebben we controle over onze beslissingen?’