P I T T I G

Het artikel The thief in the mirror (de dief in de spiegel) zette me weer eens aan het denken over de verschillen tussen mens en dier. Zijn mens en dier essentieel verschillend of denken we dat, omdat we teveel van onszelf uit gaan? In dit artikel schrijft de filosofische bioloog Frans de Waal over eksters, zelfherkenning en inlevingsvermogen. Het is opnieuw een boeiend artikel van deze bioloog. Hierbij een vertaling en samenvatting van het artikel met daarachter in het kort mijn gedachten en enkele verwijzingen.

Zijn eksters alleen dieven en plunderaars?

De Waal vertelt over de ekster (Pica pica). Die heeft een slechte reputatie. Niet alleen stelen ze alle glinsterende voorwerpen (weg is je mooie theelepeltje), maar ze willen ook wel eens de nesten van onschuldige zangvogels plunderen… Je kunt ze gerust beschuldigen van diefstal en plundering.

Maar je kunt ze niet beschuldigen van domheid. Het voorste deel van hun hersenen is uitzonderlijk groot en ze zijn daardoor creatief en innovatief.

Recent is deze vogelsoort ook aan een aanval begonnen op onze gevestigde ideeën over vogels, dieren en de mens. Zijn zoogdieren nog wel de top van de evolutie? Deze vogels laten namelijk zien dat ze op een creatieve manier gereedschap gebruiken, een visueel perspectief hebben en vooruit kunnen denken.

Het enige punt waarop ze achterbleven was dat ze zichzelf niet herkenden in een spiegel. Deze eigenschap wordt alleen gevonden in een handjevol zoogdieren met grote hersenen en is voor velen de basis van een besef van zelf of persoon-zijn. Gordon Gallup ontwikkelde zo’n 40 jaar geleden een spiegel-vlek-test. Een stipje wordt aangebracht op een deel van het lichaam dat het dier alleen via een spiegel kan zien. De test stelt dan vast of het dier de spiegel gebruikt om het stipje op zijn eigen lichaam te inspecteren, bijvoorbeeld door het aan te raken of over de plek te wrijven. De meeste dieren en vogels zien het stipje in de spiegelbeschouwen hun spiegelbeeld als een ander dier en denken dus dat het stipje niet hun probleem is, maar het probleem van de ander. Heel weinig soorten slagen voor de spiegel-herkenningstest (mirror self-recognition of ‘MSR‘). Naast mensen zijn alleen de vier grote soorten aap (bonobo’s, chimpansees, orang oetans en gorillas), de tuimelaar-dolfijn en de Aziatische olifant geslaagd voor deze test.

Jezelf herkennen in een spiegel is iets bijzonders

MSR wordt wel gezien als een belangrijke grens die dieren met een zelfbewustzijn scheidt van dieren die dat niet hebben. Er is wel kritiek op deze test, maar het blijft volgens De Waal de gouden standaard van zelfbewustzijn.

Nu hebben Helmut Prior en medewerkers van de Ruhr Universiteit in Bochum, Duitsland, een zeer degelijk onderzoek over eksters gepubliceerd. Daaruit bleek dat eksters wel degelijk de spiegel gebruikten om de vlek op hun veren weg te krijgen.

Uit evolutionair standpunt is MSR niet erg interessant, want andere dieren overleven prima zonder deze vorm van zelfbewustzijn. Deze test is vooral belangrijk, omdat het ons duidelijk maakt hoe dieren en vogels zichzelf zien in relatie tot hun omgeving en hun mede-dieren. Vooral de cognitieve of kennis aspecten van de MSR test zijn erg interessant.

Bewijs van zelfherkenning en zelfbewustzijn via MSR zou verband houden met vergevorderde sociale relaties, waaronder de mogelijkheid om de wereld te bekijken vanuit het gezichtspunt van iemand anders. Recent is er nog een verband gelegd tussen deze zelfherkenning en invoelingsvermogen. Hogere niveau’s van inlevingsvermogen zorgen er voor dat individuen zich voor kunnen stellen hoe iets voor een ander is.

Bij de menselijke ontwikkeling is er een sterk verband tussen zelfherkenning in een MSR test en het bewust worden van het eigen perspectief. In de toekomst kan dit nog door hersenonderzoek bevestigd worden. Als hetzelfde deel van de hersenen gebruikt wordt om zichzelf in de spiegel te herkennen alsook om met andere mee te leven en vanuit hun perspectief naar de zaak te kijken, dan wordt het belang van de MSR-spiegeltest alleen maar groter.

Eksters als vogels die zich in anderen kunnen verplaatsen

Wat heeft dit met eksters te maken? Het kunnen verplaatsen in het perspectief van anderen kon wel eens van groot belang zijn voor een vogelsoort dat de nesten van anderen plundert en van mensen steelt. Eksters bouwen wel eens voor een voorraad op en plunderen ook elkaars voorraad. Om een dief te herkennen, moet je zelf een dief zijn. Ze gaan er van uit dat wat zij doen ook door anderen gedaan wordt en baseren daar hun eigen gedrag op. Ook al gebruiken zij hun zelfbewustzijn niet om anderen te helpen, maar om de anderen juist voor te zijn, het lijkt er op dat zij zich in anderen kunnen verplaatsen. Hun gedrag suggereert dat zij onderscheid aanbrengen tussen zichzelf en de ander.

Er is nog veel meer onderzoek nodig, maar het biedt perspectief dat er een verband kan zijn tussen het zichzelf herkennen in een spiegel en het inleven in het perspectief van een ander.

Bron: PLoS Biology | www.plosbiology.org 1621 August 2008 | Volume 6 | Issue 8 | e201 | The thief in the mirror by Frans B.M. de Waal

——————————

Enkele gedachten bij dit artikel

De mens is een wezen dat bewust is van zichzelf, dat zich kan inleven in een ander en mee kan leven met een ander. Zo voeden we  onze kinderen op en zo hoort een mens te zijn. Of is het zelfs een essentiële eigenschap van volwaardig mens zijn? Een mens als een zoogdier met inlevingsvermogen.

Maar wat dan van kinderen die zichzelf nog niet in de spiegel herkennen? Zij denken dat zij iemand anders zien. Pas bij ongeveer 18 maanden slagen ook kleine kinderen voor de MSR spiegeltest.

En nog weer later kunnen ze zich echt ten volle verplaatsen in een ander. Een eenvoudige, maar zeer boeiende test laat dat zien: neem twee poppen (dat zijn de mensen) en twee bakjes met elk een zakdoekje eroverheen. Laat een kind meekijken als je één van de poppen een klein voorwerp zoals een knikker (wat ook maar in het bakje past) geeft. Die pop stopt de knikker in één van de bakjes, doet de zakdoek erover en gaat weg. De andere pop haalt dan stiekem de knikker uit dat bakje en verstopt het in het tweede bakje en legt de zakdoek daar overheen. Dan komt de eerste pop weer terug. Vraag aan het kind in welk bakje die teruggekeerde pop gaat kijken om de knikker te pakken.

Hier komt het bijzondere moment. Een kind van drie jaar zal zeggen: “in het tweede bakje” (want daar zit de knikker). Maar kinderen van ongeveer 4 jaar en ouder zullen zeggen: “De pop die even weg was zal in het eerste bakje kijken” (want daar heeft ze de knikker het laatst gezien).

Het vergt inlevingsvermogen in de pop die wegging en terugkwam om te bedenken dat die in het eerste bakje zal kijken.

Dit wonderlijke experiment heb ik een keer bij mijn kinderen geprobeerd. Het klopte precies. De jongste van (toen) 2 of 3 jaar dacht dat de teruggekeerde pop in het tweede bakje zou kijken, de oudste in het eerste bakje.

Meeleven, inlevingsvermogen en perspectief zijn zaken die in het gewone leven zó kenmerkend zijn voor mensen, dat het verrassend is als kleine kinderen dat nog niet kunnen en eksters wel.

Ook in het christelijk geloof hoort de mens gewoon bij de schepping. In die zin verschillen wij niet zoveel met een grassprietje, een krekel of een ekster. We zijn allemaal geschapen, we zijn allemaal tijdelijk en kwetsbaar.

Maar wat dan van kleine kinderen die nog niet zichzelf herkennen en meer lijken op een dier dan op een mens? En als je kijkt naar een mens  in zijn vroegste vormen: een klein, vreemd, weerloos wezentje. Wordt het er daarna echt beter op? Blijven we niet klein, vreemd en weerloos – net als de dieren? Zijn de verschillen tussen dieren, vogels en mensen dan wel zo groot? En welke gevolgen heeft dit voor ons mensbeeld? En voor onze omgang met dieren?

——————————

Interessante links en filmpjes

Op YouTube is een filmpje te zien van een ekster die niet geslaagd is voor de test — hij valt zichzelf aan in de spiegel! Kijk hier: Magpie Attacks its own Mirror Reflection.

In de psychoanalytische richting binnen de psychologie is diepgaand nagedacht over spiegels en bewustzijn. Hier een interessant engelstalig Wikipedia artikel: Mirror stage.

Hieronder een filmpje van de onderzoekers van de Ruhr universiteit met korte uitleg van hun test.

De hele film of documentaire ‘Koyaanisqatsi’ is op internet gezet!

Hypnotiserend, meditatief, filosofisch, new age, dramatisch, beschouwend, kritisch, milieubewust, spiegelend – hoe moet je deze film precies omschrijven? Sommigen zullen misschien andere woorden als ’saai’, ‘sloom’ of ‘te diepzinnig’ of gewoon ‘te langzaam voor onze tijd’ gebruiken. Hoe dan ook, deze film is een monument in de geschiedenis van de film.

Aan de hand van profetieën uit de Hopi – indianen cultuur wordt de aarde en alles daarop bekeken vanuit de lucht, vanaf de grond, in slowmotion of juist versneld. Hierdoor gaan allerlei elementen van de aarde er ineens anders uit zien. Je legt verbanden die je eerst niet zag.

Wikipedia zegt:

In the Hopi language, the word Koyaanisqatsi means ‘crazy life, life in turmoil, life out of balance, life disintegrating, a state of life that calls for another way of living’, and the film implies that modern humanity is living in such a way. The film is the first in the Qatsi trilogy of films: it is followed by Powaqqatsi (1988) and Naqoyqatsi (2002). The trilogy depicts different aspects of the relationship between humans, nature, and technology. Koyaanisqatsi is the best known of the trilogy and is considered a cult film.

Enkele reacties op YouTube:

“G. Reggio and Phylip Glass created one of the masterpieces of all times. The sad part of the story is that what they portray in the film, the abrupt and unavoidable fall of our civilitation, is today much closer than it was in 1980, and will occur during this century. It’s not a wild prophecy, it’s just applying mathematics to our social and economic development vs resources available. The final scene of the film (this video) can’t be more defining of what is to come soon.”

“to me it’s the journey and the inevitable fall. the loss of control, or maybe just the illusion of being in control. best scene in the movie. beautiful.”

Wat heeft deze film mij gedaan? Wat heb ik er aan overgehouden?

• Ik ben met andere ogen naar de wereld gaan kijken. Het geeft een heel ander perspectief op onze wereld
• Wij mensen horen bij elkaar.
• We hebben de aarde getekend (bekrast?) met onze wegen, fabrieken en gebouwen.
• Ons leven is een stroom.
• Wolken en water, zand en bergen, mensen en mieren, steden en computerchips — ze lijken eigenlijk erg op elkaar als je de beelden vergroot, verkleind, versneld of vertraagd.
• De drukte van de stad is een mierenhoop… of gewoon gekte en razernij.
• Het kan heel goed mis gaan.

Maar de film geeft me ook gewoon een tijd van rust en bezinning. En het is een mooi beeld van het leven in Amerika in de 70′er en begin 80′er jaren.

Zie ook mijn top 10 films – juni 2009

If people base their identity on identifying with authority, freedom causes anxiety. They must then conceal the victim in themselves by resorting to violence against others.

— — — Arno Gruen

Ik had al een lijstje gemaakt met mijn top 100 aan films. Daarin heb ik al een behoorlijke keuze gemaakt uit alle films die ik ooit gezien heb, maar een top 10 is wel wat spannender. Welke 10 films zijn voor mij de top? Welke doen er echt toe ?

En een belangrijke toevoeging: waarom zitten ze in mijn top 10 ?

1. The Lord of the Rings – trilogy

Mag ik smokkelen door drie films bij elkaar te gooien? Het boek van J.R.R. Tolkien las ik 20 jaar geleden en dat maakte al enorme indruk. Wat een doordachte fantasiewereld. Er zit zoveel in: vriendschap, strijd tussen goed en kwaad, de aantrekkingskracht van macht, de strijd om het bestaan, de gang van de geschiedenis, solidariteit, etc.

Ik had ook al de tekenfilmversie door Ralph Bakshi (uit 1978) van een deel van het boek gezien en de muziek van Johan de Meij beluisterd. En toen verscheen het eerste deel van de film van regisseur Peter Jackson. Ik was erg benieuwd en het viel niet tegen. Heel anders dan ik het me had voorgesteld, maar het voelde niet vreemd. Een geweldige film.

De verfilming van Tolkien’s boek The Hobbit zal in 2010 verschijnen. Ik kan niet wachten!

2. Into the Wild

Hier ook weer het boek van Jon Krakauer voorafgaand aan de film gelezen. En weer werd ik niet teleurgesteld. Boek en film sluiten goed bij elkaar aan en verhelderen elkaar. Het boek is ook na het zien van de film nog meer dan de moeite waard en na het lezen van het boek is de film een aanrader. Een jongen op de vlucht voor familie, de maatschappij, zichzelf en daarbij lak heeft aan de grote krachten in onze samenleving: geld, macht, sex. Christopher McCandless is een seculiere reizende monnik die in boeken, natuur en soms medemensen prachtige dingen ontdekt. Ontroerend mooi worden mensen die Chris op zijn weg tegenkomt neergezet. Aan de ene kant is het een aanklacht tegen de mensheid, aan de andere kant krijg je een prachtige kant van de mensheid te zien. Vooral dat laatste is overheersend.

Ik vind het ook bijzonder dat de familie zowel aan het boek als de film hebben meegewerkt en dat getuigt van veel moed, openheid en eerlijkheid. De filmmuziek is ook geweldig mooi! Zie mijn blog ‘Muziek met Pit’ onder Eddie Vedder. Zie mijn blog ‘Boeken met Pit’ voor een bespreking van het boek van Krakauer.

3. Munich

Deze film van Steven Spielberg begint met de aanvallen op Joodse sporters tijdens de Olympische Spelen van 1972. Vervolgens wordt een Israëlische geheime actie gevolgd om wraak te nemen. De film is een onhutsend en ontmaskerend beeld van terreur en anti-terreur. Een diep-psychologisch inzicht in mensen, angsten, wraak, haat en de gevolgen daarvan.

Vooral de slotscene is heel indrukwekkend. Op een bijzonder subtiele wijze wordt er een link gelegd naar de actualiteit. De film is niet zonder controverse, want niet iedereen wil geloven dat Israel achter de aanslagen op de terroristen zat. Maar Spielberg – zelf een Jood – deinst er niet voor terug.

4. The Killing Fields

Mocht je na Into the Wild enig vertrouwen in de mensheid hebben gekregen, dan ontneemt deze film je dat meteen weer. De Amerikaanse bommenwerpers die tijdens de Vietnam oorlog per ongeluk bommen op stadswijken in Cambodja lieten vallen, de schrik en gruwel van bomaanslagen en vooral de atheïstisch-communistische revolutie van de Rode Khmer laten zien waar wij mensen toe in staat zijn. Tijdens de communistische revolutie wilde de dictator Pol Pot dat Cambodja terug zou keren naar wat hij ’het jaar 0′ noemde - terug naar een boerencultuur. Honderdduizenden mensen van het eigen volk werden afgemaakt omdat ze een bril droegen, geen eelt op de handen hadden of bekend stonden als intellectuelen of westers georiënteerd.

De film volgt een Amerikaanse journalist en zijn Cambodjaanse medewerker. Hun vriendschap door deze verschrikkelijke tijden heen is ontroerend. Veel beelden zijn gruwelijk, maar laten nog niet half zien wat er echt gebeurd is. Geen leuke film, maar het doet je ogen wel open voor het lijden in deze wereld en dat van de Cambodjanen in het bijzonder. De filmmuziek van Mike Oldfield is prachtig.

Dat deze film mij zo aangrijpt zal ook wel te maken hebben met mijn verblijf in Laos (buurland van Cambodja) waar soortgelijke gebeurtenissen plaatsvonden – alleen niet zo grootschalig. De hele sfeer van de film brengt veel herinneringen boven. Ook is het ‘hotel van Phnom Phen’ uit de film een hotel die mij uit verblijven in Hua Hin (Thailand) bekend is. Het vroegere Railway Hotel – nu Sofitel Central – in Hua Hin werd namelijk gebruikt voor de filmopnamen. Deze persoonlijke binding kleurt misschien mijn oordeel, maar de film blijft volgens mij desondanks overeind.

5. The Mission

In het Zuid Amerika van de 17e en 18e eeuw werkten verschillende Katholieke orden onder de Indiaanse volken om hen het evangelie te vertellen, ’beschaving’ bij te brengen en hen te beschermen tegen slavernij. Vooral de Jezuïeten hadden veel succes met hun werk onder de Guaraní Indianen. Omstreeks 1752 werd er een verdrag tussen de Kerk en de Spaanse kroon gesloten en moesten de orden stoppen met hun werk. De indianen waren toch geen volwaardige mensen en de slavernij bracht veel geld op. De Guaraní en de Jezuïeten legden zich niet bij dit besluit neer en ontketenden een kortdurende rebellie.

De film ‘The Mission’ gebruikt deze gegevens voor een film over economische belangen en machtsstrijd in de kerk. Twee monniken met een hele verschillende achtergrond (de één is een bekeerde slavendrijver) komen op voor de Guaraní en pakken de strijd aan — elk op hun eigen manier. De film is alleen al de moeite meer dan waard vanwege de ongekend mooie filmmuziek van Ennio Morricone.

6. Naked Gun trilogy

Hoeveel absurdisme en humor kun je in een (of eigenlijk drie) films stoppen? Allerlei andere films worden op de hak genomen. Er gebeurt in bijna elke scene heel veel tegelijk: je moet op de achtergrond letten, op de voorgrond, op de tekst. En je moet je films kennen om alle grappen te snappen en te zien. Allerlei uitspraken worden letterlijk opgevat of verdraaid, er zijn vele subtiele hints en niet zo subtiele verwijzingen en de film staat bol van de clichés die vervolgens weer keihard onderuit gehaald worden. Je wordt ook continu op het verkeerde been gezet. Dit genre heeft wel iets weg van het cabaret van Herman Finkers.

Volgens een andere komiek Rowan Atkinson lag je alleen maar om datgene waar je bang voor bent. Als je bang bent voor het absurde in het leven, dan kun je hier beslist erg lachen! Topkwaliteit aan humor.

7. Plains, Tranes and Automobiles

Twee grote komieken, John Candy (in zijn laatste grote film, voordat hij plotseling op 43 jarige leeftijd overleed) en Steve Martin, spelen de hoofdrol in deze film. Ze zijn aan elkaar overgeleverd als ze vlak voor Thanksgiving (samen met Kerst dé Amerikaanse feestdag om bij je familie te zijn) per vliegtuig naar huis willen, maar alle vluchten vanwege het slechte weer geannuleerd worden. Noodgedwongen reizen ze samen – of komen elkaar onderweg telkens weer tegen.

De zure en gestresste advertentieman Neal Page (Martin) en de goedlachse verkoper Del Griffith (Candy) zijn een uitzonderlijk duo. De film is geweldig in z’n humor en menselijkheid. Ik heb zelden een humoristische film gezien die je zo bij de goede en belangrijke dingen in het leven bepaald. Een klassieker.

8. Koyaanisqatsi

Deze film is niet voor iedereen. Het is eigenlijk een videoclip van anderhalf uur op muziek van minimal componist Philip Glass. Bijna zonder gesproken tekst zien we alleen beelden in verschillende snelheden en vanuit verschillende hoeken langskomen. Langzaam vertellen ze het verhaal van oude profetieën uit de Indiaanse Hopi-cultuur die in onze moderne maatschappij bewaarheid lijken te worden. Hypnotiserend, meditatief, vernieuwend – zo is deze film. Als je stil kunt zitten, van nadenken houdt en niet bang bent voor moderne klassieke muziek is dit beslist een aanrader. Het heeft mijn kijk op de wereld veranderd.

Er zijn ook twee vervolgfilms verschenen: Powaqqatsi en Naqoyqatsi.

Zie ook mijn bericht over deze film ‘Ons leven is uit balans – Koyaanisqatsi‘.

9. The Truman Show

Jim Carrey speelt hier een uitzonderlijke rol als hoofdrolspeler van een tv-serie waarbij hij zelf niet weet dat hij de hoofdrolspeler is. Van zijn jongste jaren af is alles zo opgezet dat hij een eiland bij de kust van Amerika niet zal verlaten. Het eiland is eigenlijk één grote filmset. Hij groeit op temidden van acteurs, van wie hij niet weet dat het acteurs zijn.

Haarfijn brengt deze film de moderne televisiewereld, het verschil tussen schijn en werkelijkheid, de machtsmisbruik en de grenzen daarvan in beeld. De ontroerende beelden en de prachtige muziek van Philip Glass maken deze film tot een juweel.

Je zou naar aanleiding van deze film ook een goed gesprek over godsbeelden kunnen houden. Iets of Iemand die alles onder controle houdt en je doet spelen in een aards theater? Hmmm.

10. O Brother, Where Art Thou?

De gebroeders Coen hebben hier een tragisch-komisch film van formaat afgeleverd. De Odyssee – het klassieke Griekse verhaal van de schrijver Homerus - wordt overgezet naar de Verenigde Staten en wel het Mississippi van rond 1920. Drie gevangen ontsnappen en gaan op zoek naar een schat. Ze komen tijdens hun zoektocht allerlei moeilijkheden en verleidingen tegen die ontleend zijn aan Homerus’ werk en daarmee beleven ze de hoogten en diepten van die periode in Amerika. Geloof, slavernij, muziek, racisme, ijdelheid, geldzucht, relationele problemen, politieke propaganda, roem, straf – de film zit boordevol thema’s en onderwerpen.

Waarom is deze film een genot voor mijn oog en oor?

»  George Clooney schittert in zijn rol. Met de acteurs Tim Blake Nelson en John Turturro vormt hij een geweldig trio ;
»  de bluegrass- en hillbillymuziek is aanstekelijk (won een Grammy Award) ; 
»  de komische wendingen ;
»  subtiele verwijzingen ;
»  ijzersterke teksten ;
»  de mooie – en passende – kleuren waaruit de beelden zijn opgemaakt ;
»  prachtige locaties ;
»  de bijzondere figuren in de film: een blinde voorspeller, de duivel die zielen koopt voor muziektalent en roem, de Baptisten die een doopdienst houden, de bedreiging van kwaad in vele gedaanten (bankrover, ‘cycloop’ – eenoog, een boevenjagende sheriff als ‘de duivel’, Ku Klux Klan, etc), de Sirenen en dan natuurlijk de vrouw van Ulysses Everett McGillen, die alles uiteindelijk terugbrengt tot aardse proporties…

• Castaway met Tom Hanks in een schitterende rol, bijzonder verhaal en een boeiende film die eigenlijk alleen over een man op een onbewoond eiland gaat. Een prestatie van formaat.
• De tv-serie Into the West voldoet niet helemaal aan de categorie “film”, maar de zes delen zijn eigenlijk stuk voor stuk films van formaat. Twee families – de één blank, de ander Indiaan – worden gevolgd tijdens een lange periode van de trek naar het Wilde Westen tot aan de treinverbinding tussen de Oost- en Westkust. De Indiaanse cultuur, de tragiek van culturele misverstanden, de blanke (Westerse)  culturele en religieuze hoogmoed komen allemaal pijnlijk aan bod. Maar tegelijkertijd krijgen we een bijzonder inkijk in het leven en de religie van de Indianen en in de durf en ontberingen van de blanke pioniers. Beslist een aanrader.
• Een BBC-film Space Odyssey (twee delen) die gaat over een bemande reis in de nabije toekomst naar de planeten van ons zonnestelsel. Bijzonder verfilmd, sterk verhaal, unieke beelden.

Vergelijk ook de top 250 van IMDb (Internet Movie Database) – gebruikers.

Het was wel even apart toen ik bedacht hoeveel films ik al gezien heb. Ik kan moeiteloos een top 100 eruit samenstellen en dan zijn er nog zoveel films die ik wel gezien heb (soms zelfs vele keren), maar de top 100 niet halen…

At the center of our being is a point of nothingness, which is untouched by sin and by illusion. A point of pure truth – a point or spark which belongs entirely to God. It is like a pure diamond blazing with the invisible light of heaven. It is in everybody. I have no programme for seeing this, it is only given, but the gate of heaven is everywhere.

— — — Thomas Merton, uit: Soul Searching: The Journey of Thomas Merton - a documentary.

Zie ook mijn bericht ‘De reis van Thomas Merton’ met enkele videobeelden uit deze documentaire,
waaronder het fragment waar hij deze uitspraak doet (clip 2).

Drie stukjes uit de documentaire: Soul Searching -  The Journey of Thomas Merton

Drie kleine stukjes uit een documentaire van Morgan Atkinson uit oktober 2008. Deze documentaire gaat over het leven van de trappistenmonnik, denker, schrijver, dichter, mysticus, activist en interreligieuze pionier Thomas Merton.

Henri Nouwen over zijn werk als docent aan de Yale universiteit en zijn keuze voor het leven in de Daybreak gemeenschap met gehandicapten. Vervolgens een bijzonder stukje uit een toespraak over zegenen en geliefd zijn.

Een lezing van de fervente atheïst Richard Dawkins op de Beyond Belief conferentie van 2006 over “Shifting Moral Zeitgeist”.

Hij spreekt over de veranderingen in waarden en normen. Hitler zou duizend jaar geleden heel anders bekeken zijn! Er liepen toen wel meer van die figuren rond… En de godsdienst heeft weinig invloed op wat goed en slecht is, omdat mensen op basis van een algemene tijdsgeest kiezen welke teksten ze wel of niet uit hun bijbel of andere heilige boeken meenemen…

Stof tot nadenken.

‘Liberia: An Uncivil War’ is een dramatische documentaire. Bij uitzending op tv heeft het een verpletterende indruk op me gemaakt. Een indringende blik in de Liberiaanse burgeroorlog, de Westerse onverschilligheid en het geweld dat volkomen willekeurig en zinloos is.

Deze documentaire staat in 6 delen op YouTube. (Engelse samenvatting: While Jonathan Stack filmed in Monrovia capturing the last months of President Charles Taylor’s regime, James Brabazon traveled with the LURD rebel army as they marched on the capital city. The filmmakers gained extraordinary access to both sides in the conflict and the film gives a palpable sense of life in a war zone.)

(Let op – de video bevat expliciete en schokkende beelden!)

(hieronder deel 3 dat vanaf 4.00 min de verschrikkelijke willekeur van een soldaat met een mortier laat zien.)

In het tijdschrift Newsweek van 3 november 2008 heeft de journalist Sharon Begley een boeiend en uitdagend artikel geschreven over onze hersenen, hoe we denken en wat daarbij een rol speelt. Het artikel hieronder is een vertaling, selectie, samenvatting en bewerking van het originele artikel. De kopjes en foto´s zijn er door mij bijgevoegd. Onder mijn post staat de link naar het oorspronkelijk en volledige artikel, dat nog meer voorbeelden bevat, bijvoorbeeld over de ‘ontdekkingen’ van de arts Walter Semkiw over reïncarnatie. Op de website van Newsweek is een interessant interview met Semkiw te zien.

Als de onderzoekers en boeken eerstehands informatie bevatten, is het artikel tweedehands en bevat deze post dus derdehandse informatie… Wees gewaarschuwd! Maar ik vond dat het artikel zoveel informatie op een rij zette, dat ik het de moeite waard vind om er stukken van te vertalen en mijn opmerkingen en vragen aan toe te voegen.

Je ziet wat je wilt zien

In 1854 verdween de 25 jarige sir Roger Tichborne bij Brazilië op zee. De ontroostbare moeder Lady Tichborne kon niet aanvaarden dat haar zoon dood was. Twaalf jaar later nam een man uit Australië contact met haar op en zei dat hij Roger was. De man werd meteen op kosten van Lady Tichborne naar Engeland gehaald. Toen hij arriveerde bleek hij zwaar overgewicht te zijn, waar Roger mager was. Roger had een tatoeage op zijn arm, de man geen enkele. Die had wel een moedervlek op zijn bovenlichaam, maar Roger had die juist niet. Roger had blauwe ogen, de man bruine. Desondanks aanvaardde Lady Tichborne de man als haar zoon en gaf hem een royale jaarlijkse uitkering. Uiteindelijk hebben rechtszaken vastgesteld dat de man een bedrieger was.

Hoop won het van de feiten voor Lady Tichborne, maar dat gebeurt volgens het Newsweek artikel heel vaak. We denken soms dat onze hersenen de werkelijkheid opbouwen op basis van wat ze zien, maar dit klopt volgens nieuwe onderzoeken niet. Wat we zie, horen en voelen is in onze hersenen ondergeschikt aan hogere systemen, bijvoorbeeld systemen die onze aandacht en emoties regelen. Als we ergens geen aandacht voor hebben, ‘zien’ we het ook niet. Ook al zien onze ogen het eigenlijk wel, we slaan het niet op. En soms willen mensen - bewust of onbewust – zo graag iets zien, dat ze het ook gaan zien.

Wetenschappers die het paranormale bestuderen kwamen er al snel achter dat geloof een open geest – een open verstand – veronderstelt. Daarbij worden de feiten niet bepaald door de oren, ogen en de tastzin, maar door emoties als hoop en wanhoop. Ook is er een continue heen-en-weer beweging tussen de delen van onze hersenen die gegevens verwerken en de delen die met onze emoties te maken hebben. Daardoor kunnen we bijvoorbeeld in een angstige situatie beter horen. Maar het kan ook onze zintuigen overrompelen, zoals bij Lady Tichborne.

Alles onder controle?

In een eeuw van wetenschap lijkt het geloof in bovennatuurlijke en paranormale zaken voor sommigen vreemd, maar we leven  niet alleen in een tijd van wetenschap, maar ook van angst, economische stress, sociale omwentelingen en door de toegenomen mobiliteit zijn we vaak bij familie en vrienden vandaan. Zulke tijden worden in de regel vergezeld van een toenemend geloof in astrologie, buitenzintuigelijke waarnemingen en paranormale gebeurtenissen. Het kon wel eens de behoefte aan controle zijn in een wereld die voor de enkele mens volledig onbeheersbaar is geworden.

Mensen die het idee hebben dat ze de controle op het leven verliezen, zien vaak meer patronen in de chaos en zijn meer vatbaar voor samenzweringstheoriën, dan mensen die denken dat ze wat controle over hun leven hebben. Bruce Hood, een onderzoeker aan de psychologische faculteit van de Universiteit van Bristol heeft een boek geschreven ‘Supersense: Why We Believe in the Unbelievable’. Hij stelt: “Wanneer mensen het idee hebben dat ze de controle kwijtraken, worden ze vatbaar voor het zien van patronen in een poging om een of andere vorm van organisatie aan te brengen.”

Kanizsa driehoek. Hoewel er geen witte driehoek is, 'zien' onze hersenen het wel. De witte driehoek wordt automatisch ingevuld.

Grote godsdienstige opwekkingen komen ook vaak voor in roerige tijden. Deze perioden leidden ertoe dat ons verstand verklaringen gaat zoeken. Michael Schermer, president van het Genootschap voor Sceptici en auteur van het boek “Why People Believe Weird Things” zegt: “Het verstand keert zich vaak tot het bovennatuurlijke en paranormale voor troost. Ze krijgen dan het gevoel dat er over hen gewaakt wordt (engelen) of dat ze verbonden zijn met een grotere werkelijkheid dat buiten de problemen van deze wereld ligt (geesten).”

Nu de wetenschap het bovennatuurlijke vervangt door het natuurlijke en uitlegt  hoe onweer en planeten ontstaan, zoeken mensen naar nieuwe bronnen van mysterie en verwondering. Een topper daarbij is het idee van ontvoerd worden door buitenaardse wezens.

Ontvoerd door aliens

Susan Clancy, psychologiestudent aan de Universiteit Harvard, bestudeerde de verhalen van enkele ‘ontvoerden’. Het viel haar op hoe normaal de mensen waren die deze verhalen vertelden. Het waren gerespecteerde, werkende, goed-functionerende mensen. Ze waren heel gewoon, behalve wat betreft hun overtuiging dat kleine wezens met grote ogen hen in een ruimteschip meegenomen hebben.

Zo was er een man – een massagetherapeut – die meerdere keren ontvoerd is en zo’n goede relatie kreeg met een van de buitenaardse wezens dat een tweeling geboren werd. Hij vertelde dat hij die kinderen helaas nooit meer gezien heeft.

Deze ‘ontvoerden’ leiden volgens verschillende studies niet aan een bekende psychische kwaal. Ze zijn alleen erg gevoelig voor valse herinneringen en fantasie, zijn creatief en denken heel beeldend. Maar deze eigenschappen worden gedeeld door velen die nooit een klein groen mannetjes hebben ontmoet.

Zo’n 40 procent van de Amerikanen gelooft dat het mogelijk is dat aliens iemand ontvoeren. Een behoorlijke stijging ten opzichte van 25 procent in the 80-er jaren.

Er is een opvallende overeenkomst bij deze ‘ontvoerden’: ze zijn niet geneigd wetenschappelijk na te denken. De studente Clancy vroeg aan de ‘ontvoerden’ of ze begrepen dat er ook zoiets was als slaapverlamming waarbij iemand zich nog niet kan bewegen, maar waarbij de droom tijdens het wakker worden het bewustzijn nog beïnvloed. Ja, zeggen de ontvoerden, maar dat geldt niet voor hen. En als Clancy de ontvoerden vertelt over de invloed van nachtmerries, impotentie, bloedneus, eenzaamheid, pijnlijke plaatsen of het wakker worden en zien dat je pyjama op de vloer ligt niet persé met aliens te maken hoeft te hebben? Ja, zeggen ze dan, maar de ontvoering voelt voor hen als de beste verklaring. Het wetenschappelijke principe dat de eenvoudigste verklaring vaak de juiste is, komt de ‘ontvoerden’ als buitenaards over.

We zijn allemaal irrationeel

Maar irrationele redeneringen zijn niet alleen aan een enkele groep toebedeeld. We zijn allemaal meer irrationeel dan rationeel. Zo spelen emoties bij verkiezingen een grotere rol dan een analyse van wat de partijen hebben bereikt en hun stellingnames. We zijn als mensen meer gehecht aan betekenis en een doel in ons leven dan aan logica en de werkelijkheid.

Uit onderzoeken aan de Universiteit van Chicago blijkt bijvoorbeeld dat eenzaamheid een belangrijke factor is waarom mensen zich met het paranormale bezig gaan houden. In een onderzoek kregen deelnemers een zogenaamd ‘persoonlijksonderzoek’. Sommigen deelnemers werd daarna verteld dat de onderzoekers uit hun antwoorden konden afleiden dat ze later weinig vrienden en sociaal geïsoleerd zouden zijn. Daarna bleken deze deelnemers in verder onderzoek eerder te geloven in geesten, engelen, de duivel, wonderen, vloeken en God, dan de deelnemers die verteld werden dat hun persoonlijkheidsonderzoek wees op vele toekomstige vrienden.

In onze hersenen is er een deel (de hogere parietal lobe ?) dat onderscheid aanbrengt tussen het lichaam en de wereld daarbuiten. Als je niet weet waar je lichaam ophoudt en de wereld begint kun je nog niet eens door een kamer lopen. Maar andere delen van de hersenen zetten dit onderscheidingsvermogen soms uit. Het gebeurt als we in slaap vallen, tijdens sex, maar ook bij intens gebed en meditatie. Als we niet meer onderscheiden tussen onszelf en de wereld, dan passen de hersenen zich daarbij aan en geven een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dan voelt het alsof je deel bent van een groter geheel. Dit kan tot allerlei geloofsovertuigingen leiden.

Liz Gould uit Palmetto, Florida, laat een aardappelschijfje zien dat ze in een zak chips vond. Ze gelooft dat het een afbeelding is van de maagd Maria. (Brian Blanco/Bradenton Herald/KRT)

Dan is er nog het gegeven dat onze ogen en oren nooit elk aspect van een object kunnen omvatten. De hersenen vullen daarom de ontbrekende delen aan of vullen de lege delen op.

Het 'gezicht van de duivel' in de rook van de brandende WTC gebouwen.

Het komt ook veel voor dat we patronen zien in toevalligheden. Je denkt aan iemand en dan gaat de telefoon net en is die persoon aan de andere kant. Maar hoe vaak denken we aan mensen en worden we niet gebeld. Welke ervaring zullen we beter onthouden – de keer dat iemand belt, of de keer dat niemand belt? De hersenen kunnen beter zaken en ervaringen herinneren die onze overtuigingen bevestigen dan degene die ze onderuit halen.

Voordeel in de evolutie

Sommigen zeggen dat dit in de evolutie is ontstaan. Als je geen verband legt tussen een slang en gevaar verlies je je leven, maar een foutief verband — tussen bijvoorbeeld dansen en regen — betekent alleen maar tijdsverlies en dat is veel minder erg. Zo is er een ‘overschot aan foutieve verbanden’ overgebleven.  Klopgeluiden in een leeg huis worden verbonden met geesten; hallucinaties worden tot buitenaardse wezens.

Het grootste gevaar voor onze voorouders waren levende wezens: dieren en andere mensen. Dat heeft ons zo gevormd dat we daardoor zelfs leven aan levenloze dingen toekennen. Professor Hood uit Bristol neemt bij lezingen als voorbeeld altijd een vest mee. Hij vraagt wie $40 zou willen verdienen door het vest te dragen. Meestal steken alle toehoorders hun hand omhoog. Als Hood daarna vertelt dat het vest ooit door een beruchte moordenaar is gedragen, verdwijnt bijna elke hand weer. Hood zegt: “Mensen zien het kwade als iets fysieks — zelfs voelbaar — dat het vest kan infecteren alsof het luizen zijn.”

Als mensen geloven dat het niet-fysieke over kan gaan in de fysieke wereld wordt het idee van geesten en zielen die verschijnen ook beter voor te stellen. Van daaruit is het maar een kleine stap om te geloven dat  een dof geluid in een leeg huis een voetstap is.

Volgens sommige onderzoekers hebben we in de evolutie een hypergevoeligheid ontwikkeld voor de aanwezigheid van levende wezens. Als we een rots zien dat op een beer lijkt, dan is het beter om aan te nemen dat het een beer is. De ‘het leeft’ optie is dus altijd veiliger in het evolutieproces. We zijn dus geneigd om al snel ergens iets levends te zien of te bemerken.

Zelfs in de eerste weken als baby kunnen we al vormen, contouren en hoeken zien. Onze hersenen zijn er sterk op gericht om gezichten te herkennen. En het is dan geen grote stap naar het herkennen van Maria in een aardappel.

Waarom zijn er nog sceptici?

Sharon Begley vraagt zich tot slot van het artikel nog af: Als onze hersenen door de evolutie zo gehecht zijn geraakt aan het zien van leven en paranormale activiteiten, waarom zijn er dan eigenlijk sceptici ? Waarom zijn er mensen die er niet in geloven ? Het kost toch aardig wat om tegen de meerderheid in te gaan, de aantrekkingskracht van het geloof te weerstaan, met alle voordelen die daarbij horen: samenzijn, gemeenschap, troost bij verlies,en sterven en een doel in een zinloos, ongevoelig universum.

Een voordeel voor de sceptici ligt volgens Sharon Begley in een gevoel van intellectuele superioriteit. Het geeft voldoening om op de horden gelovigen te kijken en tot de conclusie te komen dat ze allemaal idioten zijn en er dan van genieten dat jij dat niet bent. Nog een ander doel voor sceptici ligt in het zoeken van onsterfelijkheid door wat ze bereikt hebben.

Alleen jammer, zegt de journaliste Sharon Begley, dat ze daarbij zo’n sterke tegenstander als de menselijke hersenen hebben.

1. Niet alles wat we zien is ook waar! De uitdrukking: ‘Eerst zien, dan geloven’ is niet echt een betrouwbare maatstaf. Het is net zo goed ‘eerst geloven en dan zie je het.’
2. Mensen kunnen zich behoorlijk wat indenken en voorstellen. Het is goed om altijd wat sceptisch te zijn bij wonderlijke verhalen.
3. We gaan volgens mij nog heel wat ontdekken in de hersenen en de werking ervan. De vragen die dat oproept konden wel eens uitdagender zijn voor het christelijk geloof dan de wetenschap van Copernicus en Galilei en de filosofie van Schopenhauer en Nietzsche.
4. Ik kon mezelf wel in een aantal voorbeelden herkennen: soms iets levendigs in een object zien (het Walt Disney-Pixar bedrijf maakt er een levensdoel van), maar ik weet ook niet of ik het vest van de beruchte moordenaar had willen dragen. Ik denk van wel, maar ik vermoed dat ik toch wel iets moet wegslikken. 

Enkele van mijn vragen bij dit artikel:

1. De evolutie wordt gebruikt om onze aanleg voor irrationele en paranormale verschijnselen te verklaren, maar het had evolutionair gezien toch ook zin dat we nuchter en redelijk waren? Zo vergaarden we kennis en zo hebben onze hersenen zich verder ontwikkeld. Waarom wordt het geloof dan alleen door de evolutie verklaard en is de rede niet ook te relativeren tot een  evolutionair proces? Het lijkt hier net of de sceptici met hun denken niet door de evolutie zijn voortgebracht…
2. Als onze hersenen zo beïnvloed worden door emoties, zingeving en betekenis, zijn de sceptici er dan wel vrij van? Wat dat betreft vind ik Sharon Begley’s einde heel goed waar zij zich afvraagt waarom er sceptici zijn, als onze hersenen zo op het paranormale zijn aangelegd. Maar ik zou nog wat verder willen gaan dan Begley. Hoe weten we dat de sceptici niet ook beïnvloed zijn door de emoties en hun zoektocht naar betekenis? Waarom zouden die aspecten alleen bij gelovigen spelen en niet ook bij hen die bepaalde wetenschappelijke overtuigingen aanhangen ? De wetenschappelijke wereld een beetje kennende, spelen trots, angst, status, een minderwaardigheidsgevoel, wraak, haat en nijd daar een grote rol.
3. Sommige verhalen over geesten en verschijningen zijn wel erg overtuigend. Enige tijd geleden was er een serie over paranormale verschijnselen op Discovery Channel: The Haunting. Het zouden daar ware gebeurtenissen zijn die op verhalen uit het echte leven zijn gebaseerd !? De enkele aflevering die ik heb gezien kwam niet als onzin over en er werden nogal wat deskundigen en getuigen bij gehaald. Of kijk eens op Discovery’s Investigation website over Haunted Places. Of naar christelijke verhalen over demonie, zoals de artikelenserie Kerk en demonie van Lieuwejan van Dalen voor de website Kerkblad van het Noorden van de Christelijk Gereformeerde Kerken. Niet echt een kerk die bekend staat vanwege hun aandacht voor demonie en bezetenheid. Is dat allemaal maar door onze hersenen ‘ingevuld’ ?
4. Door meditatie, gebed, sex en in slaap te vallen wordt ons onderscheidingsvermogen tussen ons lichaam en de buitenwereld uitgeschakeld, zeggen bepaalde onderzoekers. Daardoor voelen we ons dan deel van een groter geheel en krijgen we een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dit leidt weer tot religieuze overtuigingen. Maar is er dan helemaal niet zoiets als eenheid en verbondenheid? Is dat alleen de uitschakeling van een bepaald vermogen in onze hersenen of is het ook iets wat we in andere delen van onze hersenen vast kunnen stellen? We kunnen toch ook beredeneren dat we erg op andere mensen lijken en bij elkaar horen? In een kerkdienst, bij een voetbalwedstrijd en tijdens een wetenschappelijke conferentie kan er toch ook een besef zijn dat we verbonden zijn ? En vanuit het oogpunt van het christelijk geloof en van veel andere religies kunnen we toch ook vinden dat alles om en in ons geschapen is en daardoor kunnen voelen en weten van een enorme verbondenheid tussen alles wat er is?

Dit zijn zo maar wat punten en vragen die bij me bleven hangen. Misschien vul ik deze post later wel weer aan of wordt het gewijzigd. Voor nu eerst deze informatie en dat vind ik al heel wat om over na te denken.

• Het artikel is geschreven samen met Karen Springen en Kurt Soller.
• Zie het volledige artikel: http://www.newsweek.com/id/165678
• Als dit je interesseert kijk dan zeker ook op de pagina Video naar Dan Ariely ‘Hebben we controle over onze beslissingen?’

Ooit een bijzonder boeiende presentatie over de wereldgezondheid en wereldeconomie gezien? Hoe gaat het met de wereld en vooral met de derde wereld? De statistieken van Hans Rosling hebben een aantal van mijn vaste overtuigingen veranderd. Mijn ideeën bleken gebaseerd te zijn op de gegevens van 1960… Kijk en verander van mening!

• Wat zegt hij daar over Mao’s invloed op China ?
• Wat zegt hij over de verdeling van de rijkdom in de wereld ?
• Wat zegt hij over de toekomstverwachting voor de mensen op onze wereld ?
• Het gaat veel sneller als je eerst gezond ben, dan wanneer je eerst rijk bent?
• Je kunt niet alle landen in de derde wereld over één kam scheren, de landen in bijvoorbeeld Afrika verschillen enorm? Oh nee, dat wist ik eigenlijk al, maar het werd me wel weer erg duidelijk in deze lezing.
• Kan een bepaalde regering zo’n groot verschil teweeg brengen ?
• Is de wereld zo sterk aan het veranderen tijdens mijn leven?

Hmmm, nog even laten bezinken wat Rosling allemaal zegt, maar deze statistieken duwen wel een paar van mijn ‘vaste overtuigingen’ omver.

Een tip voor wie intellectueel uitgedaagd wil worden: kijk eens bij andere video’s van TED op Youtube.

President Barack Obama van de Verenigde Staten wordt door de ene gelovige als het grootste gevaar voor christelijk Amerika gezien en door een ander als een christen-pur-sang. Ik zit meer in die laatste groep en ook al was hij geen christen, met zijn standpunten was ik sowieso een grote fan van hem geweest.

Een stukje uit een interview met Obama door het conservatief evangelicale blad Christianity Today is erg interessant.

Q.: You’ve talked about your experience walking down the aisle at Trinity United Church of Christ, and kneeling beneath the cross, having your sins redeemed, and submitting to God’s will. Would you describe that as a conversion? Do you consider yourself born again?

A.: I am a Christian, and I am a devout Christian. I believe in the redemptive death and resurrection of Jesus Christ. I believe that that faith gives me a path to be cleansed of sin and have eternal life. But most importantly, I believe in the example that Jesus set by feeding the hungry and healing the sick and always prioritizing the least of these over the powerful. I didn’t ‘fall out in church’ as they say, but there was a very strong awakening in me of the importance of these issues in my life. I didn’t want to walk alone on this journey. Accepting Jesus Christ in my life has been a powerful guide for my conduct and my values and my ideals.

Als ik zulke uitspraken hoor kan ik niet goed begrijpen dat de conservatieven, Republikeinen en vele evangelikalen rondbazuinen dat Obama een heimelijke moslim is en dat zijn geloof nergens op slaat. Dan moet je toch een aardig groot wantrouwen in de mens en veel angst voor de islam hebben, toch?

Obama’s voorganger Bush mocht dan christelijke waarden en normen uitdragen, in de praktijk waren dat vooral de ‘normen’. En dan ook nog eens de normen van de conservatieve en fundamentalistische christelijke groepen in Amerika. Deze protestantse, evangelische en rooms katholieke groepen vinden stam-cel onderzoek en abortus blijkbaar belangrijker dan armoede, ziekte, martelingspraktijken en rechtvaardigheid.

Ik geloof dat je het een niet zonder het ander moet zien. Zorg voor ongeboren kinderen betekent niet dat je niet meer hoeft te zorgen voor de kinderen die al geboren zijn. En de laatste categorie is wel veel groter! Daarbij zijn de ethische vragen rond stamcel onderzoek en abortus in mijn ogen wel wat ingewikkelder en voor meerdere – christelijke – visies vatbaar. Maar de conservatieve stromingen is zo ingekapseld door het fundamentalisme en een extreme vorm van kapitalisme en vrije markt denken dat ze de boodschap van een bijbelse profeet als Amos, de brief van Jakobus en vele uitspraken van Jezus aan de kant kunnen zetten.

Ik denk dat Obama met zijn zorg voor armen, kwetsbaren, met zijn openheid naar andersdenkenden en zijn verzoenende toon naar voormalige vijanden veel meer van het evangelie laat zien dan zijn conservatief-christelijke voorganger. Maar dat is mijn mening.

In een belangwekkende speech uit 2006 voor een sociaal-christelijke groep, die bekend is geworden als de Call to Renewal Keynote Address spreekt Obama over de geloofsontwikkeling die leidde tot het beslissende moment waar hij in het interviw over sprak:

…I was not raised in a particularly religious household… My father, who returned to Kenya when I was just two, was born Muslim but as an adult became an atheist. My mother, whose parents were non-practicing Baptists and Methodists, was probably one of the most spiritual and kindest people I’ve ever known, but grew up with a healthy skepticism of organized religion herself. As a consequence, so did I.

It wasn’t until after college, when I went to Chicago to work as a community organizer for a group of Christian churches, that I confronted my own spiritual dilemma. I was working with churches, and the Christians who I worked with recognized themselves in me. They saw that I knew their Book and that I shared their values and sang their songs. But they sensed that a part of me that remained removed, detached, that I was an observer in their midst.

And in time, I came to realize that something was missing as well — that without a vessel for my beliefs, without a commitment to a particular community of faith, at some level I would always remain apart, and alone. And if it weren’t for the particular attributes of the historically black church, I may have accepted this fate. But as the months passed in Chicago, I found myself drawn – not just to work with the church, but to be in the church.

For one thing, I believed and still believe in the power of the African-American religious tradition to spur social change, a power made real by some of the leaders here today. Because of its past, the black church understands in an intimate way the Biblical call to feed the hungry and cloth the naked and challenge powers and principalities. And in its historical struggles for freedom and the rights of man, I was able to see faith as more than just a comfort to the weary or a hedge against death, but rather as an active, palpable agent in the world. As a source of hope.

And perhaps it was out of this intimate knowledge of hardship — the grounding of faith in struggle — that the church offered me a second insight, one that I think is important to emphasize today.

Faith doesn’t mean that you don’t have doubts. You need to come to church in the first place precisely because you are first of this world, not apart from it. You need to embrace Christ precisely because you have sins to wash away – because you are human and need an ally in this difficult journey.

It was because of these newfound understandings that I was finally able to walk down the aisle of Trinity United Church of Christ on 95th Street in the Southside of Chicago one day and affirm my Christian faith. It came about as a choice, and not an epiphany. I didn’t fall out in church. The questions I had didn’t magically disappear. But kneeling beneath that cross on the South Side, I felt that I heard God’s spirit beckoning me. I submitted myself to His will, and dedicated myself to discovering His truth.

Obama zegt dat het geloof voor hem niet alleen een troost of bescherming tegen de dood is, maar een actieve, merkbare kracht in deze wereld en een bron van hoop. Obama vond dit geloof in de Afrikaans-Amerikaanse godsdienstige traditie. Een traditie die veel lijden heeft gekend, maar ook tot grote veranderingen heeft geleid. Mensen als Martin Luther King, Al Sharpton, Jesse Jackson staan in deze traditie en hebben veel goeds gedaan en de laatste twee doen dat nog steeds.

En dan vertelt Obama over zijn twijfels en de noodzaak om Christus in je leven te hebben. Hij heeft belijdenis van zijn geloof afgelegd als een keuze, niet vanuit een  of andere bijzondere openbaring van God. De vragen die hij had verdwenen niet, maar hij onderwierp zich aan de wil van God en wijdde zijn leven aan de zoektocht naar Gods waarheid.

Tegelijkertijd blijft hij heel open naar andersdenkenden en andersgelovigen. Geen Amerikaanse presidentskandidaat of president heeft zo duidelijk gesproken over de moslims, de atheïsten, de hindoes, de boeddhisten, joden en christenen die er in Amerika leven en de ruimte die zij moeten krijgen. Het is ook een teken aan de wand dat de Amerikaanse samenleving minder christelijk aan het worden is. De Religious Right, met zijn strenge geloof, schreeuwerige predikanten, scherpe oordelen en fundamentalistisch gedachtegoed, is niet meer zo invloedrijk als vroeger. Ik kan er niet rouwig om zijn.

 ”Given the increasing diversity of America’s population, the dangers of sectarianism have never been greater. Whatever we once were, we are no longer just a Christian nation; we are also a Jewish nation, a Muslim nation, a Buddhist nation, a Hindu nation, and a nation of nonbelievers.

Obama zegt hiermee niet dat hij het met iedereen eens is, maar wel dat iedereen de realiteit van een multireligieuze samenleving onder ogen moet zien en vanuit dat perspectief een samenleving vormen waar plaats is voor andersdenkenden.

Obama eindigt zijn toespraak met een brief die een anti-abortus arts en gelovige schreef naar aanleiding van een stukje op zijn website over abortus en de keuze van vrouwen. Hij vertelt hoe hij door die brief geraakt werd en veranderingen aanbracht aan de tekst op zijn website. Die nacht heeft hij een gebed gebeden:

And that night, before I went to bed I said a prayer of my own. It’s a prayer I think I share with a lot of Americans. A hope that we can live with one another in a way that reconciles the beliefs of each with the good of all. It’s a prayer worth praying, and a conversation worth having in this country in the months and years to come.

Een mooi gebed: dat we met elkaar kunnen samenleven op zo’n manier dat we de geloofsovertuigen van een ieder kunnen combineren met het goede voor allen. Obama zegt dat zo’n gebed het waard is om gebeden te worden en dat het goed is een gesprek erover aan te gaan.

Ik voel me erg aangesproken door de houding van Obama. Hij is open naar andersdenkenden en andersgelovigen. Hij wil hen niets opleggen. Hij is ook bewust met het christelijk geloof bezig, maar op een manier die niet de vragen wegduwt of de twijfels negeert. Hij is iemand die zich heeft toegewijd aan een zoektocht om de waarheid van God te vinden, maar daarbij zijn medemens niet uit het oog wil verliezen. Zo wil ik ook in het leven staan – zo wil ik ook met het geloof bezig zijn. 

Geïnteresseerd in Obama, de Amerikaanse politiek of gewoon leren en genieten van een uitzonderlijke spreker en indrukwekkende toespraken? Kijk op de site Obamaspeeches. Daar staan zijn belangrijkste toespraken, enkelen compleet met video. Op Youtube zijn uiteraard ook veel speeches te zien.

Ook in andere posts heb ik over Obama gesproken. Zie de tag ‘Obama’ in de rechterkolom onder ‘Code woorden’.

Als je de hele wereld vergelijkt met een dorp van 100 inwoners en rekening houdt met alle bestaande verhoudingen, dan zou dit dorp bestaan uit:

• 57 Aziaten – 21 Europeanen – 14 Amerikanen – 8 Afrikanen
• 52 vrouwen – 48 mannen
• 70 niet-blanken – 30 blanken
• 70 niet-christenen – 30 christenen
• 89 hetero’s – 11 homo’s
• 6 personen zouden 59% van de totale wereldrijkdom bezitten
• 80 zouden dakloos zijn
• 70 zouden analfabeet zijn
• 1 zou sterven
• 2 zouden geboren worden
• 1 zou een PC hebben
• 1 zou een diploma hebben

En hoe zit met mij?

Als ik deze morgen wakker ben geworden en ik ben niet ziek, dan ben ik gelukkiger dan 1 miljoen mensen die in de komende dagen zullen sterven.

Als ik nooit oorlog, eenzaamheid, honger of het lijden van de gewonden heb meegemaakt, dan ben ik gelukkiger dan 500 miljoen mensen in de wereld.

Als ik naar de kerk kan gaan zonder me bedreigd te voelen, zonder gearresteerd te worden of zonder dat ik gedood wordt, dan ben ik gelukkiger dan 3 miljard mensen in de wereld.

Als ik eten in de koelkast heb liggen, gekleed ben, een dak en een bed heb, dan ben ik rijker dan 75% van de inwoners van de wereld.

Als  ik een bankrekening heb, een beetje geld in je portefeuille of een beetje kleingeld in een doosje, dan hoor ik bij de 8% rijkste mensen van de wereld.

(Ooit eens in een powerpoint presentatie toegestuurd gekregen)

Sommige christelijke liederen blinken uit door hun eenvoud, anderen bevatten een rijkdom aan woorden en beelden. Soms is er een lied dat zowel het één als het ander combineert. ‘Be Thou My Vision’ is zo’n lied. Een enkele gedachte wordt in een rijkdom van beelden uitgewerkt.

‘Be Thou My Vision’ is een oud Iers gezang, waarschijnlijk afkomstig uit de achtste eeuw. Het is ook in het Nederlands vertaald en verschenen in de Evangelische Liedbundel, nummer 167. Het lied zet het persoonlijk leven in het perspectief van God en gebruikt daarbij overrompelend veel beelden of metaforen. Sommigen daarvan zijn voor ons niet meer zo herkenbaar in ons dagelijks leven, zoals ‘battle-shield’ en ‘sword’, maar in de meesten worden belangrijke elementen van het menselijk leven in relatie tot God neergezet. Onze gedachten, onze nachtrust, onze wijsheid, ons samenzijn, vader-zoon relaties, onze waardigheid en vreugde, bescherming, kracht, rijkdom, erfenis, schat, overwinning, hart. Deze elementen uit het leven van alle tijden worden in tijdloze metaforen uitgedrukt in een poging de verhouding tot God te omschrijven.

Het lied is een indringend gebed dat God alles voor ons zal zijn, zelfs in de manier waarop we kijken. Het relativeert alles om ons heen, niet alleen de moeiten en problemen, maar ook de vreugden en de liefdes van ons leven.

Juist het spreken in metaforen laat zien hoe moeilijk God te grijpen is. En door de veelheid aan metaforen wordt dit ongrijpbare aspect versterkt. Juist in de gebruikte beelden wordt duidelijk dat we het bij benadering omschrijven. God is geen gevechtsschild, maar is als een gevechtsschild. Er is iets in een gevechtsschild dat met God te maken heeft, maar heel precies kun je er niet de vinger op leggen. Juist deze poëzie laat iets van het mysterie van God staan.

Er staat teveel in dit lied, om alles in één keer tot me te nemen. Al zingend op de prachtige melodie lukt dat helemaal niet. Maar zin voor zin lezend en mediterend kom ik een stuk verder. En als ik naar dit lied luister of het zelf zing, springt er elke wel iets van de prachtige rijkdom aan beelden en omschrijvingen van dit lied uit.

——-

Be Thou My Vision

  Melody – Ancient Irish hymn,  tr. by Mary E. Byrne

1. Be Thou my vision, O Lord of my heart;
Naught be all else to me, save that Thou art.
Thou my best thought, by day or by night,
Waking or sleeping, Thy presence my light. 
.
2. Be Thou my Wisdom, Thou my true Word;
I ever with Thee, Thou with me, Lord;
Thou my great Father, I thy true son;
Thou in me dwelling, and I with Thee one.
.
3. Be Thou my battle-shield, sword for my fight,
Be Thou my dignity, Thou my delight.
Thou my soul’s shelter, Thou my high tower.
Raise Thou me heavenward, O Power of my power. 
.
4. Riches I heed not, nor man’s empty praise,
Thou mine inheritance, now and always:
Thou and Thou only, first in my heart,
High King of heaven, my Treasure Thou art.
.
5. High King of heaven, my victory won,
May I reach heaven’s joys, O bright heav’ns Son!
Heart of my own heart, whatever befall,
Still be my vision, O ruler of all.

Vanaf de rand van ons zonnestelsel, in de verhoudingen van de ruimte dus eigenlijk heel dichtbij, is er een foto van de aarde gemaakt. Als je goed naar de foto hieronder kijkt, zie je in de oranje zonnestraal rechts – iets onder het midden – een klein wit stipje. Dat kleine stipje, dat zijn wij. Dat is de aarde. De gekleurde strepen zijn het zonlicht dat weerkaatst van de ruimtesonde Voyager. De vlekkerigheid in de foto is het gevolg van de vele sterren die op de achtergrond schijnen. Het is eigenlijk allemaal sterrenlicht dat op miljoenen lichtjaren een soort achtergrond voor de aarde vormt.

In 1994 hield Carl Sagan naar aanleiding van deze foto een beroemd geworden toespraak aan de Universiteit van Cornell.

“Het is ons gelukt vanuit de ruimte deze foto te maken en als je er naar kijkt zie je een stipje. Dat is hier. Dat is thuis. Dat zijn wij. Daarop heeft iedereen van wie je ooit gehoord hebt, elk mens dat ooit geleefd heeft, hun leven doorgebracht. Het is de verzameling van al onze vreugde en ons lijden, duizenden zelfverzekerde religies, ideologiën en economische theorieën, elke jager en verzamelaar, elke held en lafaard, elke schepper en vernietiger van beschavingen, elke koning en knecht, elk verliefd stelletje, elk hoopvol kind, elke moeder en vader, elke uitvinder en ontdekkingsreiziger, elke leraar in moraal, elke corrupte politicus, elke superster, elke hoogste leider, elke heilige en zondaar in de geschiedenis van de mensheid, heeft op dat stukje stof geleefd, dat daar in een zonnestraal is gevangen.

De aarde is een zeer klein podium in een grote kosmische arena. Denk eens aan de rivieren van bloed die door generaals en keizers zijn verspild zodat ze in glorie en triomf de tijdelijke meesters van een fractie van dat stipje zouden worden. Denk aan de eindeloze wreedheden die de bewoners van een klein hoekje van dat stipje begingen op de nauwelijks zichtbare bewoners van een ander hoekje van dat stipje. Hoe vaak waren er misverstanden, hoe graag wilden ze elkaar doden, hoe extreem was hun haat. Al de houdingen die we aannemen, ons ingebeelde idee dat we heel belangrijk zijn, de misleiding dat we een of andere bijzondere positie in het universum hebben, worden aangevochten door dit puntje van bleek licht. Onze planeet is een eenzaam spatje in een groot omvattend kosmisch duister. In onze onzichtbaarheid –  temidden van al die uitgestrekheid — is er geen aanwijzing dat er hulp van elders zal komen om ons van onszelf te redden… Het is aan ons.

Er wordt gezegd dat astronomie een mens nederig maakt en ik wil er aan toe voegen, eat het een karaktervormende ervaring is. Naar mijn idee is er waarschijnlijk geen beter voorbeeld van de dwaasheid van menselijke zelfingenomenheid dan dit verre beeld van ons kleine wereldje. Het onderstreept voor mij onze verantwoordelijkheid om vriendelijker met elkaar om te gaan en de bleke blauwe stip te bewaren en te koesteren – het is het enige ‘thuis’ dat we ooit gekend hebben.”

Wijze – mag ik zeggen pittige – woorden van Carl Sagan.

Op Youtube is een  indrukwekkende videopresentatie van deze woorden te zien:

Originele tekst:

“We succeeded in taking that picture [from deep space], and, if you look at it, you see a dot. That’s here. That’s home. That’s us. On it, everyone you ever heard of, every human being who ever lived, lived out their lives. The aggregate of all our joys and sufferings, thousands of confident religions, ideologies and economic doctrines, every hunter and forager, every hero and coward, every creator and destroyer of civilizations, every king and peasant, every young couple in love, every hopeful child, every mother and father, every inventor and explorer, every teacher of morals, every corrupt politician, every superstar, every supreme leader, every saint and sinner in the history of our species, lived there on a mote of dust, suspended in a sunbeam.

The earth is a very small stage in a vast cosmic arena. Think of the rivers of blood spilled by all those generals and emperors so that in glory and in triumph they could become the momentary masters of a fraction of a dot. Think of the endless cruelties visited by the inhabitants of one corner of the dot on scarcely distinguishable inhabitants of some other corner of the dot. How frequent their misunderstandings, how eager they are to kill one another, how fervent their hatreds. Our posturings, our imagined self-importance, the delusion that we have some privileged position in the universe, are challenged by this point of pale light. Our planet is a lonely speck in the great enveloping cosmic dark. In our obscurity — in all this vastness — there is no hint that help will come from elsewhere to save us from ourselves… It is up to us. It’s been said that astronomy is a humbling, and I might add, a character-building experience. To my mind, there is perhaps no better demonstration of the folly of human conceits than this distant image of our tiny world. To me, it underscores our responsibility to deal more kindly with one another and to preserve and cherish that pale blue dot, the only home we’ve ever known.”

(Tekst afkomstig van deze website en op een enkel punt aangepast aan de ingesproken tekst van Carl Sagan die op Youtube te horen is.)