P I T T I G

Het gedicht ‘In waansin het ek gevra’ van de Zuid Afrikaanse dichter N.P. van Wyk Louw houdt mij nu al een paar jaar bezig. In mijn jeugd heb ik het meerdere malen gelezen, maar het bleef toen niet hangen. Ik was er nog niet aan toe?

Ik ben vorig jaar bezig geweest om honderden Zuid Afrikaanse gedichten in het Nederlands te vertalen of vertalingen te zoeken en toen kwam ik dit gedicht weer tegen. Het sloeg in als een bom! Wat een herkenning van de vragen waar ik mee bezig was (en ben). Alle wetenschappelijke kennis die ik meende te moeten vergaren, alle gedachten en ideeën over God en de wereld die mij vulden, daar wist Van Wyk Louw precies de vinger op te leggen.

De gedichten van deze diepe denker en twijfelaar in het veelal streng gereformeerde (christelijke) Zuid Afrika van zijn tijd zijn nu juweeltjes voor me geworden. Ze verwoorden wat ik ten diepste voel en helpen me om er ook weer woorden voor te vinden. Het onderstaande gedicht doet dat voor mij op magistrale wijze.

Dit is nu mijn weg geworden: niet meer boven God willen staan, in mijn drang om alles te weten en te begrijpen, maar mijn ‘Weten’ kapot scheuren, reizen zonder einde, zoeken zonder te vinden. Want om God te ‘vinden’ – vast te leggen, hem te (be)grijpen, dat is de vloek van God, maar om hem te zoeken, dat is Gods zegen!

——————

In waansin het ek gevra

(Uit de bundel: Alleenspraak, 1935)

Herr du mein Gott, was gehen mich die
Gesetze der Natur und Arithmetik an?

In waansin het ‘k gevra, o God
vir my die vrede van die ster,
om bo die berge stil te woon,
die wêreld onder dof en ver.

Ek wou U Liggaam sien en gryp,
ek wou die see vang in my net;
ek wou U Mag vang, vang en bind
met die koperkettings van my wet.

Dan wou ek self in glorie troon,
my hof by winde en sterre hou;
ek wou met ewig-stille oë
op U en op U knegskap skou.

Vergeef die wilde dwase bee —
o God, hoe kon ek wyser wees?
Maar, moet U vlam my voorkop kroon,
ek neem die glorie en die vrees!

Vir my nie meer die dwase rus
van mense en van dag en jaar,
vir my die vlamme van U wa,
en oë wat in vertes staar.

Vir my die kruis en doringkroon,
die reise wat geen einde het,
vir my die soek wat nimmer vind,
vir my die sterre sonder wet.

o God, vir my die wilde sin,
die oë wat hul waansin noem,
om wat ondenkbaar is, te dink,
en wat onmoontlik is, begin.

Ek sal ons Wete stukkend skeur
en uitstrooi tussen sterre en maan!
Sal ek met so ’n flenterkleed
U weë, o God, U weë gaan?

So sal ‘k met naakte liggaam stap
die reis van hierdie wonderlewe,
met wonderoë in die lig
wat om my van U wonder bewe.

Daar is één heerlikheid: U sien;
daar is één rus: om U te soek;
om nie te weet – dit is U seën;
en om te vind – dit is U vloek.

Vertaling ‘In waanzin heb ik gevraagd’

Heer, mijn God, wat heb ik te maken met
de wetten van de natuur en de rekenkunde?

In waanzin heb ik gevraagd, o God,
voor mij de vrede van de ster,
om boven de bergen stil te wonen,
de wereld onder dof en ver.

Ik wilde Uw lichaam zien en grijpen,
ik wilde de zee vangen in mijn net;
ik wilde Uw macht vangen, vangen en binden
met de koperen kettingen van mijn wet.

Dan wilde ik zelf in glorie tronen,
hof houden bij winden en bij sterren;
ik wilde met eeuwig-stille ogen
op U en op Uw knechtschap zien.

vergeef die wilde en dwaze bede —
o God, hoe kon ik wijzer zijn?
Maar, moet Uw vlam mijn voorhoofd kronen,
ik neem de glorie en de angst!

Voor mij niet meer de dwaze rust
van mensen en van dag en jaar,
voor mij de vlammen van Uw wagen,
en ogen die in verten staren.

Voor mij het kruis en de doornenkroon,
de reizen die geen einde hebben,
voor mij het zoeken dat nooit vindt,
voor mij de sterren zonder wet.

O God, voor mij de wilde zin,
de ogen die hun waanzin laten zien,
om wat ondenkbaar is te denken,
en wat onmogelijk is te beginnen.

Ik zal ons Weten aan stukken scheuren
en uitstrooien tussen sterren en maan!
Zal ik met zo’n haveloos kleed
Uw wegen, o God, Uw wegen gaan?

Zo zal ik met een lichaam naakt
de reis door dit wonderleven maken,
met wonderogen in het licht
dat om mij heen van Uw Wonder beeft.

Er is één heerlijkheid: U zien;
er is één rust: U zoeken;
om niet te weten – dat is Uw zegen;
en om te vinden – dat is Uw vloek.

(vertaling Adriaan van Dis en Robert Dorsman, uit hun boek: O wye en droewe land: Honderd-en-een gedichten in het Afrikaans, Meulenhoff – Amsterdam, 1998. (Van harte aanbevolen!))

——————

Meer info:

• Kort Wikipedia artikel over N.P. van Wyk Louw
• Afrikaanstalig artikel van Ena Jansen over Van Wyk Louw in Die Burger
• Kort Engelstalig stukje in een groter artikel over Zuid Afrikaanse literatuur in de Encyclopaedia Brittanica

Het artikel The thief in the mirror (de dief in de spiegel) zette me weer eens aan het denken over de verschillen tussen mens en dier. Zijn mens en dier essentieel verschillend of denken we dat, omdat we teveel van onszelf uit gaan? In dit artikel schrijft de filosofische bioloog Frans de Waal over eksters, zelfherkenning en inlevingsvermogen. Het is opnieuw een boeiend artikel van deze bioloog. Hierbij een vertaling en samenvatting van het artikel met daarachter in het kort mijn gedachten en enkele verwijzingen.

Zijn eksters alleen dieven en plunderaars?

De Waal vertelt over de ekster (Pica pica). Die heeft een slechte reputatie. Niet alleen stelen ze alle glinsterende voorwerpen (weg is je mooie theelepeltje), maar ze willen ook wel eens de nesten van onschuldige zangvogels plunderen… Je kunt ze gerust beschuldigen van diefstal en plundering.

Maar je kunt ze niet beschuldigen van domheid. Het voorste deel van hun hersenen is uitzonderlijk groot en ze zijn daardoor creatief en innovatief.

Recent is deze vogelsoort ook aan een aanval begonnen op onze gevestigde ideeën over vogels, dieren en de mens. Zijn zoogdieren nog wel de top van de evolutie? Deze vogels laten namelijk zien dat ze op een creatieve manier gereedschap gebruiken, een visueel perspectief hebben en vooruit kunnen denken.

Het enige punt waarop ze achterbleven was dat ze zichzelf niet herkenden in een spiegel. Deze eigenschap wordt alleen gevonden in een handjevol zoogdieren met grote hersenen en is voor velen de basis van een besef van zelf of persoon-zijn. Gordon Gallup ontwikkelde zo’n 40 jaar geleden een spiegel-vlek-test. Een stipje wordt aangebracht op een deel van het lichaam dat het dier alleen via een spiegel kan zien. De test stelt dan vast of het dier de spiegel gebruikt om het stipje op zijn eigen lichaam te inspecteren, bijvoorbeeld door het aan te raken of over de plek te wrijven. De meeste dieren en vogels zien het stipje in de spiegelbeschouwen hun spiegelbeeld als een ander dier en denken dus dat het stipje niet hun probleem is, maar het probleem van de ander. Heel weinig soorten slagen voor de spiegel-herkenningstest (mirror self-recognition of ‘MSR‘). Naast mensen zijn alleen de vier grote soorten aap (bonobo’s, chimpansees, orang oetans en gorillas), de tuimelaar-dolfijn en de Aziatische olifant geslaagd voor deze test.

Jezelf herkennen in een spiegel is iets bijzonders

MSR wordt wel gezien als een belangrijke grens die dieren met een zelfbewustzijn scheidt van dieren die dat niet hebben. Er is wel kritiek op deze test, maar het blijft volgens De Waal de gouden standaard van zelfbewustzijn.

Nu hebben Helmut Prior en medewerkers van de Ruhr Universiteit in Bochum, Duitsland, een zeer degelijk onderzoek over eksters gepubliceerd. Daaruit bleek dat eksters wel degelijk de spiegel gebruikten om de vlek op hun veren weg te krijgen.

Uit evolutionair standpunt is MSR niet erg interessant, want andere dieren overleven prima zonder deze vorm van zelfbewustzijn. Deze test is vooral belangrijk, omdat het ons duidelijk maakt hoe dieren en vogels zichzelf zien in relatie tot hun omgeving en hun mede-dieren. Vooral de cognitieve of kennis aspecten van de MSR test zijn erg interessant.

Bewijs van zelfherkenning en zelfbewustzijn via MSR zou verband houden met vergevorderde sociale relaties, waaronder de mogelijkheid om de wereld te bekijken vanuit het gezichtspunt van iemand anders. Recent is er nog een verband gelegd tussen deze zelfherkenning en invoelingsvermogen. Hogere niveau’s van inlevingsvermogen zorgen er voor dat individuen zich voor kunnen stellen hoe iets voor een ander is.

Bij de menselijke ontwikkeling is er een sterk verband tussen zelfherkenning in een MSR test en het bewust worden van het eigen perspectief. In de toekomst kan dit nog door hersenonderzoek bevestigd worden. Als hetzelfde deel van de hersenen gebruikt wordt om zichzelf in de spiegel te herkennen alsook om met andere mee te leven en vanuit hun perspectief naar de zaak te kijken, dan wordt het belang van de MSR-spiegeltest alleen maar groter.

Eksters als vogels die zich in anderen kunnen verplaatsen

Wat heeft dit met eksters te maken? Het kunnen verplaatsen in het perspectief van anderen kon wel eens van groot belang zijn voor een vogelsoort dat de nesten van anderen plundert en van mensen steelt. Eksters bouwen wel eens voor een voorraad op en plunderen ook elkaars voorraad. Om een dief te herkennen, moet je zelf een dief zijn. Ze gaan er van uit dat wat zij doen ook door anderen gedaan wordt en baseren daar hun eigen gedrag op. Ook al gebruiken zij hun zelfbewustzijn niet om anderen te helpen, maar om de anderen juist voor te zijn, het lijkt er op dat zij zich in anderen kunnen verplaatsen. Hun gedrag suggereert dat zij onderscheid aanbrengen tussen zichzelf en de ander.

Er is nog veel meer onderzoek nodig, maar het biedt perspectief dat er een verband kan zijn tussen het zichzelf herkennen in een spiegel en het inleven in het perspectief van een ander.

Bron: PLoS Biology | www.plosbiology.org 1621 August 2008 | Volume 6 | Issue 8 | e201 | The thief in the mirror by Frans B.M. de Waal

——————————

Enkele gedachten bij dit artikel

De mens is een wezen dat bewust is van zichzelf, dat zich kan inleven in een ander en mee kan leven met een ander. Zo voeden we  onze kinderen op en zo hoort een mens te zijn. Of is het zelfs een essentiële eigenschap van volwaardig mens zijn? Een mens als een zoogdier met inlevingsvermogen.

Maar wat dan van kinderen die zichzelf nog niet in de spiegel herkennen? Zij denken dat zij iemand anders zien. Pas bij ongeveer 18 maanden slagen ook kleine kinderen voor de MSR spiegeltest.

En nog weer later kunnen ze zich echt ten volle verplaatsen in een ander. Een eenvoudige, maar zeer boeiende test laat dat zien: neem twee poppen (dat zijn de mensen) en twee bakjes met elk een zakdoekje eroverheen. Laat een kind meekijken als je één van de poppen een klein voorwerp zoals een knikker (wat ook maar in het bakje past) geeft. Die pop stopt de knikker in één van de bakjes, doet de zakdoek erover en gaat weg. De andere pop haalt dan stiekem de knikker uit dat bakje en verstopt het in het tweede bakje en legt de zakdoek daar overheen. Dan komt de eerste pop weer terug. Vraag aan het kind in welk bakje die teruggekeerde pop gaat kijken om de knikker te pakken.

Hier komt het bijzondere moment. Een kind van drie jaar zal zeggen: “in het tweede bakje” (want daar zit de knikker). Maar kinderen van ongeveer 4 jaar en ouder zullen zeggen: “De pop die even weg was zal in het eerste bakje kijken” (want daar heeft ze de knikker het laatst gezien).

Het vergt inlevingsvermogen in de pop die wegging en terugkwam om te bedenken dat die in het eerste bakje zal kijken.

Dit wonderlijke experiment heb ik een keer bij mijn kinderen geprobeerd. Het klopte precies. De jongste van (toen) 2 of 3 jaar dacht dat de teruggekeerde pop in het tweede bakje zou kijken, de oudste in het eerste bakje.

Meeleven, inlevingsvermogen en perspectief zijn zaken die in het gewone leven zó kenmerkend zijn voor mensen, dat het verrassend is als kleine kinderen dat nog niet kunnen en eksters wel.

Ook in het christelijk geloof hoort de mens gewoon bij de schepping. In die zin verschillen wij niet zoveel met een grassprietje, een krekel of een ekster. We zijn allemaal geschapen, we zijn allemaal tijdelijk en kwetsbaar.

Maar wat dan van kleine kinderen die nog niet zichzelf herkennen en meer lijken op een dier dan op een mens? En als je kijkt naar een mens  in zijn vroegste vormen: een klein, vreemd, weerloos wezentje. Wordt het er daarna echt beter op? Blijven we niet klein, vreemd en weerloos – net als de dieren? Zijn de verschillen tussen dieren, vogels en mensen dan wel zo groot? En welke gevolgen heeft dit voor ons mensbeeld? En voor onze omgang met dieren?

——————————

Interessante links en filmpjes

Op YouTube is een filmpje te zien van een ekster die niet geslaagd is voor de test — hij valt zichzelf aan in de spiegel! Kijk hier: Magpie Attacks its own Mirror Reflection.

In de psychoanalytische richting binnen de psychologie is diepgaand nagedacht over spiegels en bewustzijn. Hier een interessant engelstalig Wikipedia artikel: Mirror stage.

Hieronder een filmpje van de onderzoekers van de Ruhr universiteit met korte uitleg van hun test.

Michael Jackson is overleden. Iemand die ik van mijn eerste popdagen af ken, veelvuldig heb beluisterd en bekeken, dansjes heb nagedaan, is plotseling gestorven. Schokkend en triest voor zijn familie en daarnaast voor miljoenen fans wereldwijd. Zijn dans, muziek en historische videoclips blijven bewaard. Van dat laatste is ‘Thriller’ natuurlijk fenomenaal, maar hij heeft zoveel bijzondere clips gemaakt. Ik denk dat één nummer en video, meer nog dan de anderen, iets over Michael Jackson zegt. En daarin hoor ik zijn stem klinken – op meerdere manieren.

tekst

What about sunrise? What about rain? What about all the things that you said we were to gain? What about killing fields? Is there a time? What about all the things that you said was yours and mine…? Did you ever stop to notice all the blood we’ve shed before? Did you ever stop to notice this crying earth, this weeping shore?

What have we done to the world? Look what we’ve done! What about all the peace that you pledge your only son…? What about flowering fields? Is there a time? What about all the dreams that you said was yours and mine…? Did you ever stop to notice all the children dead from war? Did you ever stop to notice this crying earth, this weeping shore?

I used to dream. I used to glance beyond the stars. Now I don’t know where we are, although I know we’ve drifted far…

In the background: What about us?
Hey, what about yesterday? The heavens are falling down, I can’t even breathe! What about Africans? … What about nature’s worth? It’s our planet’s womb! What about animals? We’ve turned kingdoms to dust! What about elephants? Have we lost their trust?  What about crying whales? We’re ravaging the seas! What about forest trails? Burnt despite our pleas! What about the holy land? Torn apart by creed? What about the common man? Can’t we set him free? What about children dying? Can’t you hear them cry? Where did we go wrong? Someone tell me why! …  What about death again? Do we give a damn?

Geloofde Michael Jackson in sprookjes?

De ingang tot zijn landgoed Neverland. De naam is afkomstig uit het verhaal van Peter Pan.

Is deze videoclip niet te sentimenteel, te emotioneel, te naïef? Alles (nou ja, bijna alles) komt weer goed: gekapte bomen gaan weer rechtop staan, vervuiling keert terug in de schoorstenen van fabrieken, een tank en soldaten worden weggeblazen door de wind en zelfs iemand die doodgeschoten is, opent weer zijn ogen !

Is dat niet onrealistisch? Is deze clip een verlengstuk van de sprookjeswereld die Michael Jackson voor zichzelf geschapen had? Hij heeft vaak idealistische muziek geschreven: We Are The World, Black and White, Heal the World, Man in the Mirror, Beat It, They Don’t Really Care About Us, etc. Zijn die idealistische clips niet stuk voor stuk exponenten van een Amerikaanse cultuur die een voorkeur heeft voor ‘happy endings’ en alles-komt-eens-goed-toekomstdromen? 

Misschien, misschien niet.

Wat gebeurt er eigenlijk in deze clip?

Het probleem is niet dat de slechte zaken in deze clip verzwegen worden. De tekst van het lied gaat zelfs niet verder dan het stellen van vragen over wat er fout gaat. En de clip confronteert ons keihard met de dingen die verkeerd gaan in onze wereld. Er worden daarvoor emotionele – aangrijpende – beelden gebruikt: de dode olifant met een dood kleintje ernaast, de vader die in de resten van een kapot huis het fietsje van zijn dochtertje ziet en zich goede tijden herinnert (Kosovo? dat speelde toen toch?). We zien het zoals het is — daar ligt het probleem niet. Het probleem is dat het in de clip zo wonderlijk goed komt – dat er een happy ending is.

Maar wacht eens even – hebben de Amerikanen wel een patent op happy endings? Hebben we niet allemaal een voorkeur voor een het-komt-eens-goed  verhaal ? Als ik zie hoeveel mensen in reacties op YouTube zeggen dat Michael Jackson het nu beter heeft – en dat zijn mensen uit allerlei delen van de wereld – dan is er een algemeen menselijke hoop dat het eens beter zal worden. Als die betere wereld hier niet is, dan wel in een volgend leven. Dromen we niet allemaal van die betere wereld waar deze clip ons op wijst?

In 1999 ontving Michael Jackson een Lifetime Achievement Award uit handen van Nelson Mandela.

Wat ik juist in de clip heel opvallend vind, is dat het anders wordt zodra Michael Jackson – en met hem vele achtergrond stemmen - vragen gaan stellen. Dan komt er verandering! Dan gaat de wind over de aarde waaien en blaast alles goed.

Verhalen uit de bijbel spreken ook over de wind als een symbool van de heilige Geest van God. Die Geest vernieuwt de aarde en zal eens alles weer heel maken. Sluit deze clip bij die bijbelse beeldspraak aan?

Dit is wat er volgens mij in deze clip gebeurt: 

Als we vragen gaan stellen, als we gaan beseffen dat het zo niet verder kan, als we ons gaan voorstellen dat het anders kan, dan… dan begint er iets te veranderen. Toch?

Oordeel, spot en beschuldigingen

Er klinken ook andere stemmen dan de stem van de ‘Koning van de pop’. Sommige stemmen roepen: pedofilie! Sommige stemmen spotten om de veranderingen aan zijn uiterlijk, aan zijn levensstijl en excentriek gedrag. Voor de rechter is hij vrijgesproken van de aanklachten en degene die hem beschuldigden hebben bekend dat het hen om het geld te doen was. (Zie hier voor meer info). Ook op YouTube zijn er mensen die na zijn dood nog van alles over hem moeten zeggen:

To hell with Michael Jackson! He was a sick-minded child molester who fell deep in to depression and dependency on heavy pharmaceuticals because he could no longer live or cope with the amount of times he slept naked with little children. Creating the moonwalk does NOT provide justification for child molestation, sorry.

In Maleisië, in de schaduw van de Petronas Towers, vult het overlijdensbericht van Michael Jackson de voorpagina.

Is dit provocerend bedoeld? Gebrek aan aandacht? Uit frustratie? Zelf slachtoffer geweest? Wie zal het zeggen? Maar waarom toch zo’n hard oordeel als je hem – naar alle waarschijnlijkheid – absoluut niet kende? Zoveel mensen wisten van alles over hem te vertellen: hoe gek hij was, hoe hij zich continu liet ‘verbouwen’ en vooral waarom hij dat deed. Als hij uitlegde dat hij een ziekte had, geloofden ze dat vervolgens ook niet. Maar wie weet er echt wat hij had en wat zijn motieven waren? De keer dat hij z’n baby over een balkon laat bungelen is natuurlijk onverantwoord, maar zijn alle mensen dan zelf zo verantwoord bezig dat ze een oordeel over hem kunnen vellen? Hij strooide met geld, maar welke snel rijk geworden miljonairs kennen niet problemen om goed met geld om te gaan?

Waarom moeten we toch zo over andere mensen oordelen? Michael Jackson was geen heilige, maar veel van zijn goede werk voor kinderen wereldwijd is nooit zo onder de aandacht gekomen. En blijkbaar heeft hij miljoenen geïnspireerd. Als je naar de reacties bij zijn clips op YouTube kijkt, is er een continue stroom van dankbetuigingen van mensen wereldwijd. Elke seconde reageert er wel iemand op één van zijn clips en dat gaat al dagen zo door.

De meeste critische stemmen zijn nu verstomd. Hij was ook maar een mens, blijkt wel. Net zo afhankelijk van medicijnen als de meeste Westerlingen en net zo sterfelijk als iedereen.

De stem van Michael Jackson

Ik heb nu genoeg aan zijn stem – die stem klinkt in zijn muziek, in zijn teksten, in zijn videoclips. Die stem klinkt ook nog op een andere manier – namelijk in een sentimenteel, naïef nummer als ‘Earth song’ dat mij toch tot denken en actie aanzet.

Zoals iemand op YouTube bij ‘Earth Song’ als reactie plaatste:

RIP MJ. We will change.

Die persoon heeft blijkbaar ook Michael Jackson’s stem gehoord.

Delen zijn overgenomen van mijn muziekblog ‘Muziek met Pit’.

Microcosmos – een bekroonde documentaire over insecten – is erg boeiend – echt waar! Het zal je anders doen kijken naar die beestjes waar je dagelijks aan voorbij loopt.

Vergelijk ook deze beroemde en diepzinnige woorden van William Blake uit zijn gedicht Auguries of Innocence.

Dit heb ik altijd al willen maken, zo’n video van de seizoenen. Fascinerende beelden.

Al Gore wijst er tijdens een TED talk op dat er alarmerende berichten zijn die wijzen op verslechtering van de klimaat crisis. Het is erger dan hij eerst voorstelde in zijn documentaire ‘An Inconvenient Truth’.

http://www.ted.com – In Al Gore’s brand-new slideshow (premiering exclusively on TED.com), he presents evidence that the pace of climate change may be even worse than scientists were recently predicting, and challenges us to act with a sense of “generational mission” — the kind of feeling that brought forth the civil rights movement — to set it right. Gore’s stirring presentation is followed by a brief Q&A in which he is asked for his verdict on the current political candidates’ climate policies and on what role he himself might play in future.