P I T T I G

Het gedicht ‘In waansin het ek gevra’ van de Zuid Afrikaanse dichter N.P. van Wyk Louw houdt mij nu al een paar jaar bezig. In mijn jeugd heb ik het meerdere malen gelezen, maar het bleef toen niet hangen. Ik was er nog niet aan toe?

Ik ben vorig jaar bezig geweest om honderden Zuid Afrikaanse gedichten in het Nederlands te vertalen of vertalingen te zoeken en toen kwam ik dit gedicht weer tegen. Het sloeg in als een bom! Wat een herkenning van de vragen waar ik mee bezig was (en ben). Alle wetenschappelijke kennis die ik meende te moeten vergaren, alle gedachten en ideeën over God en de wereld die mij vulden, daar wist Van Wyk Louw precies de vinger op te leggen.

De gedichten van deze diepe denker en twijfelaar in het veelal streng gereformeerde (christelijke) Zuid Afrika van zijn tijd zijn nu juweeltjes voor me geworden. Ze verwoorden wat ik ten diepste voel en helpen me om er ook weer woorden voor te vinden. Het onderstaande gedicht doet dat voor mij op magistrale wijze.

Dit is nu mijn weg geworden: niet meer boven God willen staan, in mijn drang om alles te weten en te begrijpen, maar mijn ‘Weten’ kapot scheuren, reizen zonder einde, zoeken zonder te vinden. Want om God te ‘vinden’ – vast te leggen, hem te (be)grijpen, dat is de vloek van God, maar om hem te zoeken, dat is Gods zegen!

——————

In waansin het ek gevra

(Uit de bundel: Alleenspraak, 1935)

Herr du mein Gott, was gehen mich die
Gesetze der Natur und Arithmetik an?

In waansin het ‘k gevra, o God
vir my die vrede van die ster,
om bo die berge stil te woon,
die wêreld onder dof en ver.

Ek wou U Liggaam sien en gryp,
ek wou die see vang in my net;
ek wou U Mag vang, vang en bind
met die koperkettings van my wet.

Dan wou ek self in glorie troon,
my hof by winde en sterre hou;
ek wou met ewig-stille oë
op U en op U knegskap skou.

Vergeef die wilde dwase bee —
o God, hoe kon ek wyser wees?
Maar, moet U vlam my voorkop kroon,
ek neem die glorie en die vrees!

Vir my nie meer die dwase rus
van mense en van dag en jaar,
vir my die vlamme van U wa,
en oë wat in vertes staar.

Vir my die kruis en doringkroon,
die reise wat geen einde het,
vir my die soek wat nimmer vind,
vir my die sterre sonder wet.

o God, vir my die wilde sin,
die oë wat hul waansin noem,
om wat ondenkbaar is, te dink,
en wat onmoontlik is, begin.

Ek sal ons Wete stukkend skeur
en uitstrooi tussen sterre en maan!
Sal ek met so ’n flenterkleed
U weë, o God, U weë gaan?

So sal ‘k met naakte liggaam stap
die reis van hierdie wonderlewe,
met wonderoë in die lig
wat om my van U wonder bewe.

Daar is één heerlikheid: U sien;
daar is één rus: om U te soek;
om nie te weet – dit is U seën;
en om te vind – dit is U vloek.

Vertaling ‘In waanzin heb ik gevraagd’

Heer, mijn God, wat heb ik te maken met
de wetten van de natuur en de rekenkunde?

In waanzin heb ik gevraagd, o God,
voor mij de vrede van de ster,
om boven de bergen stil te wonen,
de wereld onder dof en ver.

Ik wilde Uw lichaam zien en grijpen,
ik wilde de zee vangen in mijn net;
ik wilde Uw macht vangen, vangen en binden
met de koperen kettingen van mijn wet.

Dan wilde ik zelf in glorie tronen,
hof houden bij winden en bij sterren;
ik wilde met eeuwig-stille ogen
op U en op Uw knechtschap zien.

vergeef die wilde en dwaze bede —
o God, hoe kon ik wijzer zijn?
Maar, moet Uw vlam mijn voorhoofd kronen,
ik neem de glorie en de angst!

Voor mij niet meer de dwaze rust
van mensen en van dag en jaar,
voor mij de vlammen van Uw wagen,
en ogen die in verten staren.

Voor mij het kruis en de doornenkroon,
de reizen die geen einde hebben,
voor mij het zoeken dat nooit vindt,
voor mij de sterren zonder wet.

O God, voor mij de wilde zin,
de ogen die hun waanzin laten zien,
om wat ondenkbaar is te denken,
en wat onmogelijk is te beginnen.

Ik zal ons Weten aan stukken scheuren
en uitstrooien tussen sterren en maan!
Zal ik met zo’n haveloos kleed
Uw wegen, o God, Uw wegen gaan?

Zo zal ik met een lichaam naakt
de reis door dit wonderleven maken,
met wonderogen in het licht
dat om mij heen van Uw Wonder beeft.

Er is één heerlijkheid: U zien;
er is één rust: U zoeken;
om niet te weten – dat is Uw zegen;
en om te vinden – dat is Uw vloek.

(vertaling Adriaan van Dis en Robert Dorsman, uit hun boek: O wye en droewe land: Honderd-en-een gedichten in het Afrikaans, Meulenhoff – Amsterdam, 1998. (Van harte aanbevolen!))

——————

Meer info:

• Kort Wikipedia artikel over N.P. van Wyk Louw
• Afrikaanstalig artikel van Ena Jansen over Van Wyk Louw in Die Burger
• Kort Engelstalig stukje in een groter artikel over Zuid Afrikaanse literatuur in de Encyclopaedia Brittanica

Hier zijn een paar documentaires die op verschillende manieren indruk op me hebben gemaakt:

Liberia: An Uncivil War (2004)

Deze documentaire zag ik voor het eerst ‘s avonds laat op tv en het maakte een verpletterende indruk. Het is een eerstehandse blik in de Liberiaanse burgeroorlog. Ik stond versteld van de Westerse onverschilligheid en vooral van het geweld dat volkomen willekeurig en zinloos is.

Engelse samenvatting: While Jonathan Stack filmed in Monrovia capturing the last months of President Charles Taylor’s regime, James Brabazon traveled with the LURD rebel army as they marched on the capital city. The filmmakers gained extraordinary access to both sides in the conflict and the film gives a palpable sense of life in a war zone.

Kijk op de pagina video – politiek voor een van de delen van deze documentaire. Deze documentaire staat (in 6 delen) geheel op YouTube.

Grizzly Man (2005)

“In Nature there are boundaries. One man spent the last 13 years of his life crossing them.”

Een bijzondere documentaire vanwege de prachtige natuurbeelden en de bijzondere stap van de grizzlybeer expert Timothy Treadwell om tussen de beren te gaan leven. Die keuze heeft een gruwelijke dood tot gevolg.

Het is een ontroerende, tragische documentaire van iemand die andere wegen gaat dan de massa en zijn leven geeft voor dat waar hij in gelooft.

Long Way Down (2007)

Ewan McGregor en Charley Boorman gaan op hun motorfietsen van John O’Groats, een plaats in het uiterste noorden van Groot Brittanië, naar het zuidelijkste puntje van Afrika – Kaap de Goede Hoop in Zuid Afrika. Het is een reis die niet zonder gevaar, strijd en tegenslagen is. Maar er zijn ook ontmoetingen met bijzondere mensen, beelden van schitterende natuur, gastvrijheid van hele arme mensen en de vriendschap. 

Alles bij elkaar is het een bijzondere documentaire. Dit reisverslag is in zes delen van elk iets meer dan een uur.

Microcosmos (1997)

Een film met insekten in de hoofdrol! Geen Disney-Pixar insecten, maar echte insekten. Ze zijn van zo dichtbij gefilmd dat je hun leven ‘meemaakt’: wakker worden, eten, liefhebben en vechten. Je ziet een regenbui met regendruppels die voor een tor als bominslagen zijn en rupsen die ritsen als zaten ze in een file.

Deze documentaire heeft vele prijzen gewonnen en is fascinerend en ontspannend. Het deed mij met niieuwe ogen kijken naar de natuur waar ik dagelijks aan voorbij loop. Geweldig! Een aanrader.

Op Googlevideo is de volledige documentaire (niet in DVD kwaliteit!) te bekijken. Zie de embedded video op de pagina Video – Mooi en ontroerend.

No Direction Home – Bob Dylan (2005)

“Songwriter – Rocker – Rebel – Legend”

Een boeiende film van de beroemde filmregisseur Martin Scorcese over de eerste jaren van Bob Dylan’s levensreis: van zijn roots in Minnesota, via zijn begintijd in de koffiehuizen van Greenwich Village tot aan zijn tumulteuze doorbraak als popster in 1966.

We zien Dylan die zijn eigen weg gaat in een omgeving van folkmuziek met al haar idealisme en de tijd van de hippies. Hij blijkt een dichter pur sang te zijn. Zijn contacten met Joan Baez en veel folk-musici krijgen hun verdiende aandacht. Veel concertbeelden, unieke fragmenten en de medewerking van de grootmeester zelf maken het zeer boeiend. Dylan’s commentaar en terugblik zijn het kijken al meer dan waard.

Bijzonder om te zien hoe hij toen reageerde op vragen tijdens persconferenties: scherp en mysterieus. Apart ook om te zien hoe hij werd uitgejouwd door delen van zijn publiek, toen hij overstapte van acoustische naar elektrische muziekinstrumenten…

Deze documentaire schetst een beeld van een heel andere tijd – ook al is het nog maar 50 jaar geleden.

Celebrating Bird – The Triumph of Charlie Parker (1987)

Documentaire over de legendarische jazzsaxofonist Charlie Parker. De documentaire schetst een sfeervol beeld van het Amerika van zijn tijd (1920-1955). De donkere commentaarstem draagt zeker aan het jazz gevoel bij, zonder overheersend te zijn. De film geeft ruim aandacht aan zijn groot talent, de moeilijke omstandigheden waarin hij leefde, zijn verslavingen en zijn vroege dood. En veel van zijn prachtige jazz-vertolkingen zijn te bewonderen en te beluisteren in uniek beeldmateriaal.

‘The Bird’, zoals hij ook genoemd werd, is bepalend geweest voor de overgang van traditionele jazz naar moderne jazz en hij wordt als één van de uitvinders van de bebop-stroming in de jazz beschouwd. Als je van Jazz houdt is deze documentaire een aanrader.

Rowan Atkinson – Laughing Matters (2003)

Erg grappig én leerzaam. De ultieme infotainment documentaire. Rowan Atkinson spreekt als een soort “professor in de humor” over komedies, humor en grappen aan de hand van beelden uit allerlei bronnen: Pink Panther, Monty Python, Charlie Chaplin, The Young Ones etc. etc. En hij beeld zelf op hilarische wijze allerlei technieken en methoden achter humor uit. 

Kijk op de pagina Video – Grappig en scherp voor het eerste deel van deze documentaire die op YouTube staat.

SABC1 reclame waarin blank en zwart in Zuid Afrika van plaats geruild zijn. Heel ‘apart’ en confronterend om deze wisseling te zien. Hoe zou het zijn als blanken de onderkant van onze samenleving zouden vormen?

In de negentiger jaren leidde aartsbisschop Desmond Tutu van de Anglikaanse Kerk in Zuid Afrika de Waarheidscommissie die de verborgen gruwelijkheden van de apartheidsjaren het licht wilde laten zien. Journalist en dichteres Antjie Krog heeft een verslag van het werk van deze commissie in boekvorm uitgegeven: Country of My Skull (Nederlandse vertaling: De kleur van je hart). Een aangrijpend verslag waarin het geweld namen en gezichten krijgt. Geen gemakkelijke lectuur, maar het maakt wel duidelijk waartoe wij mensen in staat zijn.

De eerste getuige voor de Waarheidscommissie was Nohle Mohapi. Zij sprak over haar man, de ”black consciousness” activist Mapetla Mohapi. Hij is nooit meer levend gezien nadat de politie hem in 1976 arresteerden.

De tweede getuige was een voormalige gevangene van Robben eiland, Singqokwana Ernest Malgas, de laatste getuige. In zijn rolstoel – na een beroerte – sprak hij met moeite over zijn arrestatie, martelingen en de tijd op Robben eiland. 30 jaar in totaal heeft hij geleden onder arrestaties, gevangenisschap, huisarrest, aanslagen, martelingen en treiteringen.

Hij vertelde: “Ik werd continu in elkaar geslagen na mijn arrestatie, maar er was geen aanklacht tegen mij ingediend.” In 1985 is zijn huis in brand gestoken en is er zware chemische middelen over zijn zoon Simphiwe gegoten, die als gevolg daarvan overleed. Hoewel hij aangifte deed van deze aanval is er door de autoriteiten nooit actie ondernomen.

Iemand van de commissie vroeg of Malgas het zag zitten om over zijn martelingen te vertellen. Hij begon enkele gruwelijke details te vertellen, maar moest toen huilen.

Tutu, in zijn paarse kerkelijke gewaden, deed zijn handen voor zijn gezicht en huilde met hem mee. De hoorzitting voor die dag werd snel afgerond door een ander commissielid.

Tutu was niet de enige die moest huilen bij het horen van verhalen van gruwel en geweld. Veel getuigen, publiek en psychologische begeleiders konden hun tranen niet bedwingen.

“Het is heel traumatisch geweest. De verhalen die we gehoord hebben, hebben ons allen erg aangegrepen,” vertelde een woordvoerder - Phila Ngqumba - aan journalisten na afloop van de hoorzittingen. 

Een indrukwekkend gedicht van Ingrid de Kok vertelt over aartsbisschop Tutu’s reactie op de gruwelijke verhalen.

“THE ARCHBISHOP CHAIRS THE FIRST SESSION”

The Truth and Reconciliation Commission, April 1996, East London, South Africa

On the first day
after a few hours of testimony
the Archbishop wept.
He put his grey head
on the long table
of papers and protocols
and he wept. 

The national
and international cameramen
filmed his weeping,
his misted glasses,
his sobbing shoulders,
the call for a recess. 

It doesn’t matter what you thought
of the Archbishop before or after,
of the settlement, the commission,
or what the anthropologists flying in
from less studied crimes and sorrows
said about his discourse,
or how many doctorates,
books and installations followed,
or even if you think this poem
simplifies, lionizes,
romanticizes, mystifies.

There was a long table, starched purple vestment
and after a few hours of testimony,
the Archbishop, chair of the commission,
laid down his head, and wept.

That’s how it began. 

(From Terrestrial things: poems by Ingrid de Kok, Snailpress, Plumstead, South Africa, 2002)

Een teken van menselijkheid temidden van onmenselijke verhalen.

Het bekende gebed ‘Heer, maak ons instrument van uw vrede’ dat aan St. Franciscus toegeschreven is, stamt zeer waarschijnlijk uit de twintigste eeuw. Dat schrijft Egidio Picucci in de ‘L’Osservatore Romano’, de semiofficiële krant van het Vaticaan, in de uitgave van 19-20 januari 2009.

‘L’Osservatore Romano’ schrijft dat het populaire gebed zeer waarschijnlijk geschreven is in het begin van de twintigste eeuw, omdat het in 1912 voor het eerst werd geciteerd in een Franse krant. In 1916 is het op verzoek van paus Benedictus XV op de voorpagina van ‘L’Osservatore Romano’ afgedrukt. Mede door de verschrikkingen van de oorlogsjaren werd het gebed heel populair.

Historicus Alberto Melloni van het persagentschap AP wijst erop dat ‘L’Osservatore Romano’ het wellicht bij het rechte eind heeft:

“St. Franciscus sprak het Italiaans van de jaren 1200 en gebruikte dit soort taal niet. Het gebed is uitgesproken franciscaans van inspiratie, maar St. Franciscus is niet zelf de auteur.”

Het doet niets af aan de zeggingskracht van dit gebed:

Heer, maak mij een instrument van uw vrede.
Laat mij liefde brengen waar haat is.
Laat mij vergeving brengen waar schuld is.
Laat mij eenheid brengen waar tweedracht is.
Laat mij waarheid brengen waar dwaling is.
Laat mij geloof brengen waar twijfel is.
Laat mij hoop brengen waar wanhoop is.
Laat mij licht brengen waar duisternis is.
Laat mij vreugde brengen waar verdriet is.

Heer, maak dat ik er meer op uit ben
te troosten dan getroost te worden,
te begrijpen dan begrepen te worden,
te beminnen dan bemind te worden.
Want door te geven ontvangen we,
door onszelf te vergeten vinden we,
door te vergeven wordt ons vergeven,
door te sterven verrijzen we tot het eeuwige leven.
Amen.

Een bekende en mooie Engelse vertaling is te vinden in het handboek voor Anonieme Alcoholisten in Amerika.

Lord, make me a channel of thy peace;
that where there is hatred, I may bring love;
that where there is wrong, I may bring the spirit of forgiveness;
that where there is discord, I may bring harmony;
that where there is error, I may bring truth;
that where there is doubt, I may bring faith;
that where there is despair, I may bring hope;
that where there are shadows, I may bring light;
that where there is sadness, I may bring joy.

Lord, grant that I may seek rather to comfort than to be comforted;
to understand, than to be understood;
to love, than to be loved.
For it is by self-forgetting that one finds.
It is by forgiving that one is forgiven.
It is by dying that one awakens to eternal life.
Amen.

Het gebed is verschillende keren op muziek gezet, maar de mooiste toonzetting vind ik die van Sebastian Temple: ‘Make Me A Channel of Your Peace’. In een bericht op mijn blog ’Muziek met Pit’ is een muziekvideo van dit lied te vinden in een uitvoering van Andrew Johnston (en links naar twee andere uitvoeringen).

Make me a channel of your peace,
Where there is hatred let me bring your love,
Where there is injury your pardon Lord,
And where there’s doubt true faith in you.

Make me a channel of your peace,
Where there’s despair in life, let me bring hope,
Where there is darkness, only light,
And where there’s sadness, ever joy. 

O Master grant that I may never seek,
So much to be consoled as to console,
To be understood as to understand,
To be loved as to love with all my soul.

Make me a channel of your peace,
It is in pardoning that we are pardoned,
In giving to all men that we receive
And in dying that we are born to eternal life.

Dit was één van prinses Diana’s meest geliefde liederen en het werd gezongen bij haar begrafenis. Het wordt ook elk jaar bij de Britse dodenherdenking gezongen.

De componist Sebastian Temple is geboren in Zuid Afrika op 12 februari 1928. Zijn jonge jaren bracht hij door op het platteland. Zijn moeder stierf toen hij drie jaar oud was en daarna hebben zijn grootouders hem opgevoed. Hij nam de Franciscaanse levensstijl over en werd een seculiere Franciscaan. Veel van zijn tijd besteedde hij aan het componeren van kerkmuziek.