Waarom we geloven

Posted on 19 mei 2009

1


Newsweek cover 3 november 2008In het tijdschrift Newsweek van 3 november 2008 heeft de journalist Sharon Begley een boeiend en uitdagend artikel geschreven over onze hersenen, hoe we denken en wat daarbij een rol speelt. Het artikel hieronder is een vertaling, selectie, samenvatting en bewerking van het originele artikel. De kopjes en foto´s zijn er door mij bijgevoegd. Onder mijn post staat de link naar het oorspronkelijk en volledige artikel, dat nog meer voorbeelden bevat, bijvoorbeeld over de ‘ontdekkingen’ van de arts Walter Semkiw over reïncarnatie. Op de website van Newsweek is een interessant interview met Semkiw te zien.

Als de onderzoekers en boeken eerstehands informatie bevatten, is het artikel tweedehands en bevat deze post dus derdehandse informatie… Wees gewaarschuwd! Maar ik vond dat het artikel zoveel informatie op een rij zette, dat ik het de moeite waard vind om er stukken van te vertalen en mijn opmerkingen en vragen aan toe te voegen.

Je ziet wat je wilt zien

In 1854 verdween de 25 jarige sir Roger Tichborne bij Brazilië op zee. De ontroostbare moeder Lady Tichborne kon niet aanvaarden dat haar zoon dood was. Twaalf jaar later nam een man uit Australië contact met haar op en zei dat hij Roger was. De man werd meteen op kosten van Lady Tichborne naar Engeland gehaald. Toen hij arriveerde bleek hij zwaar overgewicht te zijn, waar Roger mager was. Roger had een tatoeage op zijn arm, de man geen enkele. Die had wel een moedervlek op zijn bovenlichaam, maar Roger had die juist niet. Roger had blauwe ogen, de man bruine. Desondanks aanvaardde Lady Tichborne de man als haar zoon en gaf hem een royale jaarlijkse uitkering. Uiteindelijk hebben rechtszaken vastgesteld dat de man een bedrieger was.

Hoop won het van de feiten voor Lady Tichborne, maar dat gebeurt volgens het Newsweek artikel heel vaak. We denken soms dat onze hersenen de werkelijkheid opbouwen op basis van wat ze zien, maar dit klopt volgens nieuwe onderzoeken niet. Wat we zie, horen en voelen is in onze hersenen ondergeschikt aan hogere systemen, bijvoorbeeld systemen die onze aandacht en emoties regelen. Als we ergens geen aandacht voor hebben, ‘zien’ we het ook niet. Ook al zien onze ogen het eigenlijk wel, we slaan het niet op. En soms willen mensen – bewust of onbewust – zo graag iets zien, dat ze het ook gaan zien.

opti6Wetenschappers die het paranormale bestuderen kwamen er al snel achter dat geloof een open geest – een open verstand – veronderstelt. Daarbij worden de feiten niet bepaald door de oren, ogen en de tastzin, maar door emoties als hoop en wanhoop. Ook is er een continue heen-en-weer beweging tussen de delen van onze hersenen die gegevens verwerken en de delen die met onze emoties te maken hebben. Daardoor kunnen we bijvoorbeeld in een angstige situatie beter horen. Maar het kan ook onze zintuigen overrompelen, zoals bij Lady Tichborne.

Alles onder controle?

In een eeuw van wetenschap lijkt het geloof in bovennatuurlijke en paranormale zaken voor sommigen vreemd, maar we leven  niet alleen in een tijd van wetenschap, maar ook van angst, economische stress, sociale omwentelingen en door de toegenomen mobiliteit zijn we vaak bij familie en vrienden vandaan. Zulke tijden worden in de regel vergezeld van een toenemend geloof in astrologie, buitenzintuigelijke waarnemingen en paranormale gebeurtenissen. Het kon wel eens de behoefte aan controle zijn in een wereld die voor de enkele mens volledig onbeheersbaar is geworden.

Mensen die het idee hebben dat ze de controle op het leven verliezen, zien vaak meer patronen in de chaos en zijn meer vatbaar voor samenzweringstheoriën, dan mensen die denken dat ze wat controle over hun leven hebben. Bruce Hood, een onderzoeker aan de psychologische faculteit van de Universiteit van Bristol heeft een boek geschreven ‘Supersense: Why We Believe in the Unbelievable’. Hij stelt: “Wanneer mensen het idee hebben dat ze de controle kwijtraken, worden ze vatbaar voor het zien van patronen in een poging om een of andere vorm van organisatie aan te brengen.”

Kanizsa driehoek. Hoewel er geen witte driehoek is, vullen onze hersenen het automatisch aan.

Kanizsa driehoek. Hoewel er geen witte driehoek is, 'zien' onze hersenen het wel. De witte driehoek wordt automatisch ingevuld.

Grote godsdienstige opwekkingen komen ook vaak voor in roerige tijden. Deze perioden leidden ertoe dat ons verstand verklaringen gaat zoeken. Michael Schermer, president van het Genootschap voor Sceptici en auteur van het boek “Why People Believe Weird Things” zegt: “Het verstand keert zich vaak tot het bovennatuurlijke en paranormale voor troost. Ze krijgen dan het gevoel dat er over hen gewaakt wordt (engelen) of dat ze verbonden zijn met een grotere werkelijkheid dat buiten de problemen van deze wereld ligt (geesten).”

Nu de wetenschap het bovennatuurlijke vervangt door het natuurlijke en uitlegt  hoe onweer en planeten ontstaan, zoeken mensen naar nieuwe bronnen van mysterie en verwondering. Een topper daarbij is het idee van ontvoerd worden door buitenaardse wezens.

Ontvoerd door aliens

Susan Clancy, psychologiestudent aan de Universiteit Harvard, bestudeerde de verhalen van enkele ‘ontvoerden’. Het viel haar op hoe normaal de mensen waren die deze verhalen vertelden. Het waren gerespecteerde, werkende, goed-functionerende mensen. Ze waren heel gewoon, behalve wat betreft hun overtuiging dat kleine wezens met grote ogen hen in een ruimteschip meegenomen hebben.

Zo was er een man – een massagetherapeut – die meerdere keren ontvoerd is en zo’n goede relatie kreeg met een van de buitenaardse wezens dat een tweeling geboren werd. Hij vertelde dat hij die kinderen helaas nooit meer gezien heeft.

Deze ‘ontvoerden’ leiden volgens verschillende studies niet aan een bekende psychische kwaal. Ze zijn alleen erg gevoelig voor valse herinneringen en fantasie, zijn creatief en denken heel beeldend. Maar deze eigenschappen worden gedeeld door velen die nooit een klein groen mannetjes hebben ontmoet.

Zo’n 40 procent van de Amerikanen gelooft dat het mogelijk is dat aliens iemand ontvoeren. Een behoorlijke stijging ten opzichte van 25 procent in the 80-er jaren.

Er is een opvallende overeenkomst bij deze ‘ontvoerden’: ze zijn niet geneigd wetenschappelijk na te denken. De studente Clancy vroeg aan de ‘ontvoerden’ of ze begrepen dat er ook zoiets was als slaapverlamming waarbij iemand zich nog niet kan bewegen, maar waarbij de droom tijdens het wakker worden het bewustzijn nog beïnvloed. Ja, zeggen de ontvoerden, maar dat geldt niet voor hen. En als Clancy de ontvoerden vertelt over de invloed van nachtmerries, impotentie, bloedneus, eenzaamheid, pijnlijke plaatsen of het wakker worden en zien dat je pyjama op de vloer ligt niet persé met aliens te maken hoeft te hebben? Ja, zeggen ze dan, maar de ontvoering voelt voor hen als de beste verklaring. Het wetenschappelijke principe dat de eenvoudigste verklaring vaak de juiste is, komt de ‘ontvoerden’ als buitenaards over.

We zijn allemaal irrationeel

Maar irrationele redeneringen zijn niet alleen aan een enkele groep toebedeeld. We zijn allemaal meer irrationeel dan rationeel. Zo spelen emoties bij verkiezingen een grotere rol dan een analyse van wat de partijen hebben bereikt en hun stellingnames. We zijn als mensen meer gehecht aan betekenis en een doel in ons leven dan aan logica en de werkelijkheid.

Uit onderzoeken aan de Universiteit van Chicago blijkt bijvoorbeeld dat eenzaamheid een belangrijke factor is waarom mensen zich met het paranormale bezig gaan houden. In een onderzoek kregen deelnemers een zogenaamd ‘persoonlijksonderzoek’. Sommigen deelnemers werd daarna verteld dat de onderzoekers uit hun antwoorden konden afleiden dat ze later weinig vrienden en sociaal geïsoleerd zouden zijn. Daarna bleken deze deelnemers in verder onderzoek eerder te geloven in geesten, engelen, de duivel, wonderen, vloeken en God, dan de deelnemers die verteld werden dat hun persoonlijkheidsonderzoek wees op vele toekomstige vrienden.

In onze hersenen is er een deel (de hogere parietal lobe ?) dat onderscheid aanbrengt tussen het lichaam en de wereld daarbuiten. Als je niet weet waar je lichaam ophoudt en de wereld begint kun je nog niet eens door een kamer lopen. Maar andere delen van de hersenen zetten dit onderscheidingsvermogen soms uit. Het gebeurt als we in slaap vallen, tijdens sex, maar ook bij intens gebed en meditatie. Als we niet meer onderscheiden tussen onszelf en de wereld, dan passen de hersenen zich daarbij aan en geven een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dan voelt het alsof je deel bent van een groter geheel. Dit kan tot allerlei geloofsovertuigingen leiden.

Onze hersenen vullen van alles in
KRT US NEWS HOLYCHIP 2 BR

Liz Gould uit Palmetto, Florida, laat een aardappelschijfje zien dat ze in een zak chips vond. Ze gelooft dat het een afbeelding is van de maagd Maria. (Brian Blanco/Bradenton Herald/KRT)

Dan is er nog het gegeven dat onze ogen en oren nooit elk aspect van een object kunnen omvatten. De hersenen vullen daarom de ontbrekende delen aan of vullen de lege delen op.

Dit gebeurt bijvoorbeeld bij mensen die het gezicht van de duivel in de ineenstortende gebouwen van de World Trade Centre zien of Maria in een aardappel (op deze site heel veel voorbeelden).
 
We zien dan ook echt wat onze hersenen invullen of aanvullen. Dezelfde hersendelen zijn actief bij het werkelijk zien van een object of bij een ingebeeld object. En het is niet zo moeilijk voor normale en gezonde mensen om dan de stap te maken naar het horen of zien van dat waar ze intensief aan denken. Zo voelen de mensen soms de aanwezigheid van een overleden geliefde.
 
wtc_devil_smoke

Het 'gezicht van de duivel' in de rook van de brandende WTC gebouwen.

Het komt ook veel voor dat we patronen zien in toevalligheden. Je denkt aan iemand en dan gaat de telefoon net en is die persoon aan de andere kant. Maar hoe vaak denken we aan mensen en worden we niet gebeld. Welke ervaring zullen we beter onthouden – de keer dat iemand belt, of de keer dat niemand belt? De hersenen kunnen beter zaken en ervaringen herinneren die onze overtuigingen bevestigen dan degene die ze onderuit halen.

Voordeel in de evolutie

Sommigen zeggen dat dit in de evolutie is ontstaan. Als je geen verband legt tussen een slang en gevaar verlies je je leven, maar een foutief verband — tussen bijvoorbeeld dansen en regen — betekent alleen maar tijdsverlies en dat is veel minder erg. Zo is er een ‘overschot aan foutieve verbanden’ overgebleven.  Klopgeluiden in een leeg huis worden verbonden met geesten; hallucinaties worden tot buitenaardse wezens.

Het grootste gevaar voor onze voorouders waren levende wezens: dieren en andere mensen. Dat heeft ons zo gevormd dat we daardoor zelfs leven aan levenloze dingen toekennen. Professor Hood uit Bristol neemt bij lezingen als voorbeeld altijd een vest mee. Hij vraagt wie $40 zou willen verdienen door het vest te dragen. Meestal steken alle toehoorders hun hand omhoog. Als Hood daarna vertelt dat het vest ooit door een beruchte moordenaar is gedragen, verdwijnt bijna elke hand weer. Hood zegt: “Mensen zien het kwade als iets fysieks — zelfs voelbaar — dat het vest kan infecteren alsof het luizen zijn.”

Als mensen geloven dat het niet-fysieke over kan gaan in de fysieke wereld wordt het idee van geesten en zielen die verschijnen ook beter voor te stellen. Van daaruit is het maar een kleine stap om te geloven dat  een dof geluid in een leeg huis een voetstap is.

Volgens sommige onderzoekers hebben we in de evolutie een hypergevoeligheid ontwikkeld voor de aanwezigheid van levende wezens. Als we een rots zien dat op een beer lijkt, dan is het beter om aan te nemen dat het een beer is. De ‘het leeft’ optie is dus altijd veiliger in het evolutieproces. We zijn dus geneigd om al snel ergens iets levends te zien of te bemerken.

Zelfs in de eerste weken als baby kunnen we al vormen, contouren en hoeken zien. Onze hersenen zijn er sterk op gericht om gezichten te herkennen. En het is dan geen grote stap naar het herkennen van Maria in een aardappel.

Waarom zijn er nog sceptici?

Sharon Begley vraagt zich tot slot van het artikel nog af: Als onze hersenen door de evolutie zo gehecht zijn geraakt aan het zien van leven en paranormale activiteiten, waarom zijn er dan eigenlijk sceptici ? Waarom zijn er mensen die er niet in geloven ? Het kost toch aardig wat om tegen de meerderheid in te gaan, de aantrekkingskracht van het geloof te weerstaan, met alle voordelen die daarbij horen: samenzijn, gemeenschap, troost bij verlies,en sterven en een doel in een zinloos, ongevoelig universum.

Een voordeel voor de sceptici ligt volgens Sharon Begley in een gevoel van intellectuele superioriteit. Het geeft voldoening om op de horden gelovigen te kijken en tot de conclusie te komen dat ze allemaal idioten zijn en er dan van genieten dat jij dat niet bent. Nog een ander doel voor sceptici ligt in het zoeken van onsterfelijkheid door wat ze bereikt hebben.

Alleen jammer, zegt de journaliste Sharon Begley, dat ze daarbij zo’n sterke tegenstander als de menselijke hersenen hebben.

 
Enkele van mijn leermomenten in dit artikel:
  1. Niet alles wat we zien is ook waar! De uitdrukking: ‘Eerst zien, dan geloven’ is niet echt een betrouwbare maatstaf. Het is net zo goed ‘eerst geloven en dan zie je het.’
  2. Mensen kunnen zich behoorlijk wat indenken en voorstellen. Het is goed om altijd wat sceptisch te zijn bij wonderlijke verhalen.
  3. We gaan volgens mij nog heel wat ontdekken in de hersenen en de werking ervan. De vragen die dat oproept konden wel eens uitdagender zijn voor het christelijk geloof dan de wetenschap van Copernicus en Galilei en de filosofie van Schopenhauer en Nietzsche.
  4. Ik kon mezelf wel in een aantal voorbeelden herkennen: soms iets levendigs in een object zien (het Walt Disney-Pixar bedrijf maakt er een levensdoel van), maar ik weet ook niet of ik het vest van de beruchte moordenaar had willen dragen. Ik denk van wel, maar ik vermoed dat ik toch wel iets moet wegslikken. 

Enkele van mijn vragen bij dit artikel:

  1. De evolutie wordt gebruikt om onze aanleg voor irrationele en paranormale verschijnselen te verklaren, maar het had evolutionair gezien toch ook zin dat we nuchter en redelijk waren? Zo vergaarden we kennis en zo hebben onze hersenen zich verder ontwikkeld. Waarom wordt het geloof dan alleen door de evolutie verklaard en is de rede niet ook te relativeren tot een  evolutionair proces? Het lijkt hier net of de sceptici met hun denken niet door de evolutie zijn voortgebracht…
  2. Als onze hersenen zo beïnvloed worden door emoties, zingeving en betekenis, zijn de sceptici er dan wel vrij van? Wat dat betreft vind ik Sharon Begley’s einde heel goed waar zij zich afvraagt waarom er sceptici zijn, als onze hersenen zo op het paranormale zijn aangelegd. Maar ik zou nog wat verder willen gaan dan Begley. Hoe weten we dat de sceptici niet ook beïnvloed zijn door de emoties en hun zoektocht naar betekenis? Waarom zouden die aspecten alleen bij gelovigen spelen en niet ook bij hen die bepaalde wetenschappelijke overtuigingen aanhangen ? De wetenschappelijke wereld een beetje kennende, spelen trots, angst, status, een minderwaardigheidsgevoel, wraak, haat en nijd daar een grote rol.
  3. Sommige verhalen over geesten en verschijningen zijn wel erg overtuigend. Enige tijd geleden was er een serie over paranormale verschijnselen op Discovery Channel: The Haunting. Het zouden daar ware gebeurtenissen zijn die op verhalen uit het echte leven zijn gebaseerd !? De enkele aflevering die ik heb gezien kwam niet als onzin over en er werden nogal wat deskundigen en getuigen bij gehaald. Of kijk eens op Discovery’s Investigation website over Haunted Places. Of naar christelijke verhalen over demonie, zoals de artikelenserie Kerk en demonie van Lieuwejan van Dalen voor de website Kerkblad van het Noorden van de Christelijk Gereformeerde Kerken. Niet echt een kerk die bekend staat vanwege hun aandacht voor demonie en bezetenheid. Is dat allemaal maar door onze hersenen ‘ingevuld’ ?
  4. Door meditatie, gebed, sex en in slaap te vallen wordt ons onderscheidingsvermogen tussen ons lichaam en de buitenwereld uitgeschakeld, zeggen bepaalde onderzoekers. Daardoor voelen we ons dan deel van een groter geheel en krijgen we een gevoel van eenheid en verbondenheid. Dit leidt weer tot religieuze overtuigingen. Maar is er dan helemaal niet zoiets als eenheid en verbondenheid? Is dat alleen de uitschakeling van een bepaald vermogen in onze hersenen of is het ook iets wat we in andere delen van onze hersenen vast kunnen stellen? We kunnen toch ook beredeneren dat we erg op andere mensen lijken en bij elkaar horen? In een kerkdienst, bij een voetbalwedstrijd en tijdens een wetenschappelijke conferentie kan er toch ook een besef zijn dat we verbonden zijn ? En vanuit het oogpunt van het christelijk geloof en van veel andere religies kunnen we toch ook vinden dat alles om en in ons geschapen is en daardoor kunnen voelen en weten van een enorme verbondenheid tussen alles wat er is?

Dit zijn zo maar wat punten en vragen die bij me bleven hangen. Misschien vul ik deze post later wel weer aan of wordt het gewijzigd. Voor nu eerst deze informatie en dat vind ik al heel wat om over na te denken.

  • Het artikel is geschreven samen met Karen Springen en Kurt Soller.
  • Zie het volledige artikel: http://www.newsweek.com/id/165678
  • Als dit je interesseert kijk dan zeker ook op de pagina Video naar Dan Ariely ‘Hebben we controle over onze beslissingen?’