Verschillen mensen wel van dieren?

Posted on 21 augustus 2009

5



eksterHet artikel The thief in the mirror (de dief in de spiegel) zette me weer eens aan het denken over de verschillen tussen mens en dier. Zijn mens en dier essentieel verschillend of denken we dat, omdat we teveel van onszelf uit gaan? In dit artikel schrijft de filosofische bioloog Frans de Waal over eksters, zelfherkenning en inlevingsvermogen. Het is opnieuw een boeiend artikel van deze bioloog. Hierbij een vertaling en samenvatting van het artikel met daarachter in het kort mijn gedachten en enkele verwijzingen.

Zijn eksters alleen dieven en plunderaars?

De Waal vertelt over de ekster (Pica pica). Die heeft een slechte reputatie. Niet alleen stelen ze alle glinsterende voorwerpen (weg is je mooie theelepeltje), maar ze willen ook wel eens de nesten van onschuldige zangvogels plunderen… Je kunt ze gerust beschuldigen van diefstal en plundering.

Maar je kunt ze niet beschuldigen van domheid. Het voorste deel van hun hersenen is uitzonderlijk groot en ze zijn daardoor creatief en innovatief.

Recent is deze vogelsoort ook aan een aanval begonnen op onze gevestigde ideeën over vogels, dieren en de mens. Zijn zoogdieren nog wel de top van de evolutie? Deze vogels laten namelijk zien dat ze op een creatieve manier gereedschap gebruiken, een visueel perspectief hebben en vooruit kunnen denken.

Het enige punt waarop ze achterbleven was dat ze zichzelf niet herkenden in een spiegel. Deze eigenschap wordt alleen gevonden in een handjevol zoogdieren met grote hersenen en is voor velen de basis van een besef van zelf of persoon-zijn. Gordon Gallup ontwikkelde zo’n 40 jaar geleden een spiegel-vlek-test. Een stipje wordt aangebracht op een deel van het lichaam dat het dier alleen via een spiegel kan zien. De test stelt dan vast of het dier de spiegel gebruikt om het stipje op zijn eigen lichaam te inspecteren, bijvoorbeeld door het aan te raken of over de plek te wrijven. De meeste dieren en vogels zien het stipje in de spiegelbeschouwen hun spiegelbeeld als een ander dier en denken dus dat het stipje niet hun probleem is, maar het probleem van de ander. Heel weinig soorten slagen voor de spiegel-herkenningstest (mirror self-recognition of ‘MSR‘). Naast mensen zijn alleen de vier grote soorten aap (bonobo’s, chimpansees, orang oetans en gorillas), de tuimelaar-dolfijn en de Aziatische olifant geslaagd voor deze test.

Jezelf herkennen in een spiegel is iets bijzonders

MSR wordt wel gezien als een belangrijke grens die dieren met een zelfbewustzijn scheidt van dieren die dat niet hebben. Er is wel kritiek op deze test, maar het blijft volgens De Waal de gouden standaard van zelfbewustzijn.

Nu hebben Helmut Prior en medewerkers van de Ruhr Universiteit in Bochum, Duitsland, een zeer degelijk onderzoek over eksters gepubliceerd. Daaruit bleek dat eksters wel degelijk de spiegel gebruikten om de vlek op hun veren weg te krijgen.

Uit evolutionair standpunt is MSR niet erg interessant, want andere dieren overleven prima zonder deze vorm van zelfbewustzijn. Deze test is vooral belangrijk, omdat het ons duidelijk maakt hoe dieren en vogels zichzelf zien in relatie tot hun omgeving en hun mede-dieren. Vooral de cognitieve of kennis aspecten van de MSR test zijn erg interessant.

Bewijs van zelfherkenning en zelfbewustzijn via MSR zou verband houden met vergevorderde sociale relaties, waaronder de mogelijkheid om de wereld te bekijken vanuit het gezichtspunt van iemand anders. Recent is er nog een verband gelegd tussen deze zelfherkenning en invoelingsvermogen. Hogere niveau’s van inlevingsvermogen zorgen er voor dat individuen zich voor kunnen stellen hoe iets voor een ander is.

Bij de menselijke ontwikkeling is er een sterk verband tussen zelfherkenning in een MSR test en het bewust worden van het eigen perspectief. In de toekomst kan dit nog door hersenonderzoek bevestigd worden. Als hetzelfde deel van de hersenen gebruikt wordt om zichzelf in de spiegel te herkennen alsook om met andere mee te leven en vanuit hun perspectief naar de zaak te kijken, dan wordt het belang van de MSR-spiegeltest alleen maar groter.

Eksters als vogels die zich in anderen kunnen verplaatsen

Wat heeft dit met eksters te maken? Het kunnen verplaatsen in het perspectief van anderen kon wel eens van groot belang zijn voor een vogelsoort dat de nesten van anderen plundert en van mensen steelt. Eksters bouwen wel eens voor een voorraad op en plunderen ook elkaars voorraad. Om een dief te herkennen, moet je zelf een dief zijn. Ze gaan er van uit dat wat zij doen ook door anderen gedaan wordt en baseren daar hun eigen gedrag op. Ook al gebruiken zij hun zelfbewustzijn niet om anderen te helpen, maar om de anderen juist voor te zijn, het lijkt er op dat zij zich in anderen kunnen verplaatsen. Hun gedrag suggereert dat zij onderscheid aanbrengen tussen zichzelf en de ander.

Er is nog veel meer onderzoek nodig, maar het biedt perspectief dat er een verband kan zijn tussen het zichzelf herkennen in een spiegel en het inleven in het perspectief van een ander.

Bron: PLoS Biology | http://www.plosbiology.org 1621 August 2008 | Volume 6 | Issue 8 | e201 | The thief in the mirror by Frans B.M. de Waal

——————————

Enkele gedachten bij dit artikel

De mens is een wezen dat bewust is van zichzelf, dat zich kan inleven in een ander en mee kan leven met een ander. Zo voeden we  onze kinderen op en zo hoort een mens te zijn. Of is het zelfs een essentiële eigenschap van volwaardig mens zijn? Een mens als een zoogdier met inlevingsvermogen.

Maar wat dan van kinderen die zichzelf nog niet in de spiegel herkennen? Zij denken dat zij iemand anders zien. Pas bij ongeveer 18 maanden slagen ook kleine kinderen voor de MSR spiegeltest.

En nog weer later kunnen ze zich echt ten volle verplaatsen in een ander. Een eenvoudige, maar zeer boeiende test laat dat zien: neem twee poppen (dat zijn de mensen) en twee bakjes met elk een zakdoekje eroverheen. Laat een kind meekijken als je één van de poppen een klein voorwerp zoals een knikker (wat ook maar in het bakje past) geeft. Die pop stopt de knikker in één van de bakjes, doet de zakdoek erover en gaat weg. De andere pop haalt dan stiekem de knikker uit dat bakje en verstopt het in het tweede bakje en legt de zakdoek daar overheen. Dan komt de eerste pop weer terug. Vraag aan het kind in welk bakje die teruggekeerde pop gaat kijken om de knikker te pakken.

Hier komt het bijzondere moment. Een kind van drie jaar zal zeggen: “in het tweede bakje” (want daar zit de knikker). Maar kinderen van ongeveer 4 jaar en ouder zullen zeggen: “De pop die even weg was zal in het eerste bakje kijken” (want daar heeft ze de knikker het laatst gezien).

Het vergt inlevingsvermogen in de pop die wegging en terugkwam om te bedenken dat die in het eerste bakje zal kijken.

Dit wonderlijke experiment heb ik een keer bij mijn kinderen geprobeerd. Het klopte precies. De jongste van (toen) 2 of 3 jaar dacht dat de teruggekeerde pop in het tweede bakje zou kijken, de oudste in het eerste bakje.

Meeleven, inlevingsvermogen en perspectief zijn zaken die in het gewone leven zó kenmerkend zijn voor mensen, dat het verrassend is als kleine kinderen dat nog niet kunnen en eksters wel.

Ook in het christelijk geloof hoort de mens gewoon bij de schepping. In die zin verschillen wij niet zoveel met een grassprietje, een krekel of een ekster. We zijn allemaal geschapen, we zijn allemaal tijdelijk en kwetsbaar.

Maar wat dan van kleine kinderen die nog niet zichzelf herkennen en meer lijken op een dier dan op een mens? En als je kijkt naar een mens  in zijn vroegste vormen: een klein, vreemd, weerloos wezentje. Wordt het er daarna echt beter op? Blijven we niet klein, vreemd en weerloos – net als de dieren? Zijn de verschillen tussen dieren, vogels en mensen dan wel zo groot? En welke gevolgen heeft dit voor ons mensbeeld? En voor onze omgang met dieren?

——————————

Interessante links en filmpjes

Op YouTube is een filmpje te zien van een ekster die niet geslaagd is voor de test — hij valt zichzelf aan in de spiegel! Kijk hier: Magpie Attacks its own Mirror Reflection.

In de psychoanalytische richting binnen de psychologie is diepgaand nagedacht over spiegels en bewustzijn. Hier een interessant engelstalig Wikipedia artikel: Mirror stage.

Hieronder een filmpje van de onderzoekers van de Ruhr universiteit met korte uitleg van hun test.

Advertenties